Ünite 14: 14. Motivasyonda Süreç Teorileri

J. Stacy Adams'ın Katkısı

Psikolog J. Stacy Adams, iş hayatında eşitlik ilkesini getiren öncülerden biridir. Motivasyonun, çalışanın organizasyonla olan alışveriş ilişkisini nasıl algıladığına bağlı olduğunu savunmuştur.

Vroom'un 1964 Modeli

Victor Vroom, 1964 yılında yayınladığı kitabında bekleyiş teorisini matematiksel bir modelle açıklamıştır. Motivasyonun Valens ve Bekleyişin çarpımına eşit olduğunu öne sürmüştür.

Lawler-Porter Modeli

Edward Lawler ve Lyman Porter, Vroom'un modelini geliştirerek motivasyon sürecine 'bilgi ve yetenek' ile 'algılanan rol' kavramlarını eklemişlerdir. Bu model 1997 yılındaki yönetim literatüründe geniş yer bulmuştur.

Temel Eşitlik Teorisi Modeli (Şekil 14-1)

Robert Kreitner ve Angelo Kinicki tarafından 1992 yılında 'Organizational Behavior' kitabında sunulan bu model, girdi ve çıktı arasındaki dengenin önemini görselleştirmiştir.

Anahtar Kavramlar

Süreç TeorileriMotivasyonun nasıl oluştuğunu ve sürdürüldüğünü, çevresel unsurlar ve öğrenilmiş davranışlar üzerinden açıklayan teorilerdir. Örneğin, bir çalışanın ödül beklentisi ile çabasını nasıl ayarladığını inceler.

Eşitlik TeorisiÇalışanların kendi girdi-çıktı oranlarını başkalarıyla kıyaslayarak adalet algısı oluşturduklarını savunan teoridir. Çalışan, aldığı ücretin çabasına oranla düşük olduğunu düşünürse motivasyonu düşer.

ValensBireyin bir ödüle verdiği değer veya o ödülü arzulama derecesidir. Bir çalışan için terfi çok değerli (yüksek valens) iken, bir diğeri için önemsiz olabilir.

BekleyişÇabanın belirli bir performans düzeyine ulaşacağı ve bunun sonucunda ödüllendirileceğine dair öznel inançtır. 'Daha çok çalışırsam kesinlikle prim alırım' düşüncesi yüksek bekleyişe örnektir.

AraçsallıkPerformansın, bireyin arzuladığı ikincil sonuçlara (örneğin kariyer gelişimi) ulaşmada bir araç olarak görülmesidir. Yüksek not almanın, iyi bir iş bulmayı sağlayacağına inanmak araçsallıktır.

Örgütsel Adaletİş yerinde dağıtılan ödüllerin ve uygulanan prosedürlerin adil olduğu algısıdır. Eşitlik teorisi ile doğrudan bağlantılı olup çalışanın kuruma olan bağlılığını belirler.

GirdiÇalışanın işletmeye sunduğu kişisel özellikler, bilgi, deneyim ve gösterilen çabadır. Bir mühendisin işe kattığı teknik beceri bir girdidir.

ÇıktıÇalışanın iş karşılığında elde ettiği maddi ve manevi kazançlardır. Ücret, terfi, takdir edilme veya sosyal haklar çıktılara örnektir.

Algılanan RolÇalışanın işletme içindeki görevini ve kendisinden beklenen davranışları nasıl tanımladığıdır. Rolün net olmaması, çalışanın yanlış işlere odaklanmasına neden olur.

İçsel Ödüllerİşin kendisinden kaynaklanan başarı hissi, tatmin ve kişisel gelişim gibi manevi ödüllerdir. Bir projenin başarıyla tamamlanması çalışana içsel tatmin sağlar.

Dışsal ÖdüllerYönetim tarafından sağlanan ücret, prim ve yan haklar gibi somut ödüllerdir. Maaş artışı dışsal ödüle en yaygın örnektir.

Eşitsizlik AlgısıKişinin kendi girdi-çıktı oranını başkalarıyla kıyasladığında, kendisine haksızlık yapıldığını düşünmesidir. Bu durum çalışanın işi yavaşlatmasına veya çabasını azaltmasına yol açabilir.

Performans Standartlarıİşletmenin çalışandan beklediği başarı düzeyinin net ve ölçülebilir kriterleridir. Bu standartlar, bekleyiş teorisinin uygulanması için gereklidir.

Rol ÇatışmasıÇalışanın görev tanımının belirsizliği nedeniyle hangi işin kendi sorumluluğunda olduğunu bilememesidir. Bu durum, Lawler-Porter modeline göre performansı doğrudan düşürür.

Diğer Önemli Bilgiler

Vroom'un Motivasyon Modeli (Şekil 14-2)

Tamer Koçel'in 2010 tarihli 'İşletme Yöneticiliği' kitabında yer alan bu model, motivasyonun Valens, Bekleyiş ve Araçsallık kavramlarıyla nasıl hesaplandığını gösterir.

Lawler-Porter Motivasyon Modeli (Şekil 14-3)

Samuel C. Certo tarafından 1997'de 'Modern Management' kitabında yayınlanan bu model, performans ve ödül arasındaki karmaşık ilişkiyi içsel ve dışsal ödüllerle açıklar.

Valens'in Değer Aralığı

Vroom'un modelinde Valens -1 ile +1 arasında değer alır. -1 ödülün reddedilmesini, +1 ise ödülün şiddetle arzulanmasını temsil eder.

Bekleyişin Değer Aralığı

Bekleyiş, ödüllendirilme olasılığına dair inancı ifade eder ve 0 ile +1 arasında değişir. 0, ödül beklentisinin hiç olmadığını gösterir.

Eşitsizlik Giderme Yöntemleri

Adams'a göre eşitsizlik hisseden çalışanlar çabalarını azaltabilir, maaş artışı isteyebilir, işi terk edebilir veya durumu haklı çıkaracak yorumlar geliştirebilirler.

Örgütsel Adalet Odak Noktası

Eşitlik teorisi, örgütsel adalet kavramıyla yakından ilgilidir ve özellikle 'dağıtılan adalet' üzerine odaklanır. Yani çıktıların çabaya uygun dağıtılıp dağıtılmadığı önemlidir.

Sınavda Dikkat Et

Süreç teorilerinin 'ihtiyaç' değil 'çevresel süreç' odaklı olduğunu unutma; bu, kapsam teorileriyle karıştırılmaması gereken en temel farktır.
Vroom'un formülündeki değişkenlerin (Valens, Bekleyiş) değer aralıklarını ezberle; sınavda bu aralıklarla ilgili çeldirici sorular gelebilir.
Lawler-Porter modelinin Vroom'a eklediği 'bilgi', 'yetenek' ve 'algılanan rol' unsurlarını mutlaka not et, bu modelin ayırt edici özelliğidir.
Eşitlik teorisinde sadece kendi girdi-çıktı dengene değil, 'başkalarıyla kıyaslama' yapıldığına dikkat et; adalet algısı bu kıyaslamadan doğar.
Araçsallık kavramının 'performansın ikincil sonuçlara ulaşmadaki rolü' olduğunu unutma; bu kavram genellikle bekleyiş ve valens ile karıştırılır.
Eşitsizlik algılayan çalışanın davranışlarını (çabayı azaltma, işi terk etme vb.) bir liste olarak aklında tut, soru olarak gelme ihtimali yüksektir.