Ünite 10: Yanıcı Kimyasallar

Oksijen Kelimesinin Kökeni

Oksijen kelimesi Latincedeki 'oxys' (asit) ve 'gonos' (üreten) kelimelerinin birleşmesinden türetilmiştir. İlk dönem kimyacılar oksijenin tüm asitlerin yapısında bulunduğunu düşündükleri için bu ismi vermişlerdir.

Terebentin Yağının Doğal Kaynağı

Terebentin yağı, çam gibi ağaçların salgıladığı çam reçinesinin (çam sakızı) damıtılması (destilasyonu) ile elde edilen, yapısında pinen ve kamfen gibi doymamış hidrokarbonlar barındıran çok güçlü bir yanıcı sıvıdır.

Dietil Eterin Aşırı Parlama Riski

Dietil eter kimyasalının parlama noktası -49 °C'dir. Bu ekstrem değer, dietil eterin dondurucu soğuklarda bile yüzeyinde kolayca tutuşabilir buharlar üretebildiğini ve çok yüksek yangın riski taşıdığını gösterir.

Benzinin Tutuşma Oran Limitleri

Benzinin hava ile karışarak tutuşabilmesi için yanıcı buhar ile oksijen oranının hacimsel olarak %1.5 ile %7.6 arasında olması gerekir. Bu limitlerin dışındaki karışımlarda yanma reaksiyonu başlamaz.

Anahtar Kavramlar

YanmaYanıcı bir maddenin oksijen ile yüksek ısı açığa çıkararak gerçekleştirdiği ekzotermik kimyasal reaksiyondur. Reaksiyonun başlaması için az miktarda da olsa bir aktivasyon enerjisi gerekir.

YangınIsı, yanıcı madde (yakıt) ve oksijenin bir araya gelmesiyle oluşan, kontrol dışı gerçekleşen ve çevreye zarar veren yanma olayıdır.

Tutuşma NoktasıYanıcı bir reaksiyonun dışarıdan sürekli bir ısı kaynağına ihtiyaç duymadan kendi kendine devam edebildiği en düşük sıcaklık derecesidir. Odun için bu değer 190-250 °C arasındadır.

Parlama NoktasıBir sıvı yanıcı maddenin yüzeyinde yanıcı buharlar oluşturabildiği en düşük sıcaklık derecesidir. Örneğin dietil eterin parlama noktası -49 °C gibi çok düşük bir değerdedir.

PirolizBir kimyasal maddenin oksijensiz veya kısıtlı oksijenli ortamda yüksek ısı etkisiyle kimyasal olarak bozunması ve parçalanması sürecidir. Odun ve kömürün yanmasından önce bu süreç gerçekleşir.

Doğal GazBüyük bir kısmı (%70-90) metan (CH4) gazından oluşan, geri kalan kısmında ise etan, propan ve bütan barındıran fosil kökenli temiz bir gaz yakıttır.

A Sınıfı Yanıcı SıvılarSu ile karışmayan, alevlenme noktalarına göre A1, A2 ve A3 olmak üzere üç farklı tehlike derecesine ayrılan endüstriyel yanıcı sıvı grubudur.

B Sınıfı Yanıcı SıvılarAlevlenme noktası 21 °C'ye kadar olan, su ile her oranda karışabilen ve kendi içinde alt tehlike sınıflarına ayrılmayan yanıcı sıvılardır.

Solvent (Çözücü)Diğer kimyasal maddeleri yapılarını bozmadan homojen bir şekilde çözerek çözelti oluşturan, genellikle düşük kaynama noktasına sahip berrak sıvılardır.

Halojensiz SolventYapısında halojen atomu (klor, brom, flor, iyot) bulundurmayan, toluen, ksilen ve hekzan gibi alifatik veya aromatik hidrokarbonlardan oluşan çözücülerdir.

Halojenli SolventKimyasal yapısında en az bir halojen atomu barındıran, kloroform ve metil klorür gibi yüksek çözücülük etkisine sahip ancak toksik özellikleri fazla olan çözücülerdir.

Asfiksi (Boğulma)Yangın esnasında ortamdaki oksijenin tükenmesi veya yoğun duman ve zehirli gazların solunması sonucu vücudun oksijensiz kalarak işlevini yitirmesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

PVC Yangınlarında Fosgen Gazı Tehlikesi

Polivinil klorür (PVC) plastik malzemelerin yanması sonucunda hidroklorik asit ve klor gazlarının yanı sıra, savaş gazı olarak da bilinen son derece ölümcül fosgen (COCl2) gazı açığa çıkar.

Poliüretan Yangınlarında Siyanür Riski

Sünger ve yalıtım malzemelerinde yaygın kullanılan poliüretan yandığında, hücresel solunumu anında durduran hidrojen siyanür (HCN) ve hidrojen izosiyanat (HNCO) gazları salınır.

Doğal Gazın Kimyasal Kompozisyonu

Fosil kökenli en temiz yakıt kabul edilen doğal gazın ana bileşeni %70-90 oranında metandır (CH4). Karışımın geri kalanını ise etan, propan ve bütan gibi diğer hafif hidrokarbon gazları oluşturur.

Alkolün Oda Sıcaklığındaki Patlama Riski

Alkolün alevlenme noktası sıcaklığı alt tutuşma sınırına eşit olduğundan, alkol 20 °C oda sıcaklığında hava ile birleşerek her an patlayıcı ve kolayca tutuşabilir bir buhar tabakası oluşturur.

Tehlikeli Atık Yönetmeliği ve Solventler

Kullanım sonucu atık haline gelen solventler, 25755 sayılı 'Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği' kapsamında tehlikeli atık sınıfına girer ve sadece Çevre Bakanlığı'ndan lisanslı geri kazanım tesislerinde işlenebilir.

Sınavda Dikkat Et

Parlama noktası (flash point) ile tutuşma noktası (ignition point) arasındaki farkı iyi öğrenin; parlama noktası sıvının buharlaştığı en düşük sıcaklığı, tutuşma noktası ise yanmanın sürekli hale geldiği sıcaklığı ifade eder.
PVC ve poliüretan gibi polimerlerin yanma ürünlerini birbiriyle karıştırmayın; PVC yandığında fosgen ve HCl oluşurken, poliüretan yandığında hidrojen siyanür oluşur.
Yanıcı sıvıların A ve B gruplarının ayrım kriterlerine dikkat edin; A grubu suyla karışmayanları, B grubu ise suyla karışabilenleri temsil eder.
Doğal gazın ana bileşeninin metan (%70-90) olduğunu ve fosil kökenli temiz bir yakıt olarak kabul edildiğini unutmayın.
Cilt temizliğinde kesinlikle solvent kullanılmaması gerektiği bilgisini iş sağlığı ve güvenliği sorularında doğru öncül olarak arayın.
Atık solventlerin taşınması için Valiliklerden lisans alınmış özel araçların zorunlu olduğunu sınavda seçeneklerde mutlaka kontrol edin.