← Ünite 9
Kimyasallar ve Tehlikeleri

Ünite 9: Buharlaşabilen ve Gaz Kimyasallar

Oksijen Yetersizliği ve Ölüm Süresi
Havadaki oksijen oranı normalde %20,9'dur. Bu oran basit boğucu gazlar nedeniyle %6 ile %8 arasına düştüğünde insanlarda 6 ila 8 dakika içinde ölüm gerçekleşir; oksijen oranı %4'e indiğinde ise ölüm çok kısa bir zamanda kaçınılmaz olur.
Karbondioksit (CO2) Sınır Değeri
İşyeri çalışma ortamında basit boğucu bir gaz olan karbondioksit (CO2) için müsaade edilebilir azami konsantrasyon (MAK) değeri 5000 ppm olarak belirlenmiştir. Bu değer, diğer toksik gazlara kıyasla oldukça yüksek bir eşiktir.
Sinsi Gazlar: Azot Dioksit ve Fosgen
Amonyak ve klor gibi gazların tahriş edici etkisi maruz kalındığı an hissedilirken, azot dioksit (NO2) ve fosgen (COCl2) gazlarının akciğerlerdeki tahriş edici ve tahrip edici etkisi ancak maruziyetten birkaç saat sonra sinsi bir şekilde ortaya çıkar.
Arsin ve Stibin Zehirlenmesi Belirtileri
İzabe fırınlarında veya metallerin kaynağı sırasında açığa çıkabilen arsin (AsH3) ve stibin (SbH3) gazlarına maruz kalındığında, vücutta kırmızı kan hücrelerinin parçalanması (hemoliz) ve idrarda hemoglobin görülmesi (hemoglobinuri) gibi ağır sistemik belirtiler gözlenir.

Anahtar Kavramlar

İnert GazKimyasal tepkimeye girme eğilimleri son derece düşük olan, normal şartlarda atmosferde bulunan ve canlı organizmalara doğrudan kimyasal zarar vermeyen azot, oksijen ve helyum gibi gazlardır.
Reaktif GazKimyasal tepkimeye girme yeteneği çok yüksek olan, havada doğal olarak bulunmayıp endüstriyel işlemler sonucu oluşan ve insan sağlığı için tehlike arz eden flor, klor ve asetilen gibi gazlardır.
Basit Boğucu GazKendisi doğrudan zehirli olmadığı halde, ortamdaki oksijenin yerini alarak havadaki oksijen konsantrasyonunu düşüren ve bu yolla boğulmaya neden olan karbondioksit, azot ve metan gibi gazlardır.
Kimyasal Boğucu GazSolunum yoluyla vücuda girdikten sonra kandaki hemoglobine bağlanarak veya hücresel düzeyde oksidasyonu engelleyerek dokuların oksijensiz kalmasına yol açan karbonmonoksit ve hidrojen siyanür gibi gazlardır.
MAK (Müsaade Edilebilir Azami Konsantrasyon)Günde 8 saat ve haftada 40 saatlik çalışma süresi boyunca çalışanların sağlık sorunu yaşamadan maruz kalabileceği, ortam havasındaki maksimum kimyasal gaz konsantrasyonudur.
TLV (Eşik Sınır Değer)Çalışanların herhangi bir olumsuz sağlık etkisi yaşamadan her gün maruz kalabileceği, kimyasal maddelerin havada bulunan konsantrasyon sınır değeridir.
Tahriş Yapan GazlarGöz, deri ve üst solunum yolu gibi nemli mukozalara temas ettiğinde asidik veya bazik reaksiyonlar vererek bölgesel hasara yol açan amonyak, klor ve kükürt dioksit gibi gazlardır.
Sistemik Zehir Etkisi Gösteren GazlarSolunum yoluyla emildikten sonra kan dolaşımı vasıtasıyla belirli hedef organlarda (karaciğer, böbrek, sinir sistemi) toksik hasar meydana getiren arsin, fosfin ve formaldehit gibi gazlardır.
FormalinKimya endüstrisinde yaygın olarak kullanılan, dezenfektan ve koruyucu özelliğe sahip, en fazla %40 oranında formaldehit gazı ve bir miktar metil alkol içeren sulu çözeltidir.
FumigantTarımsal ürünleri zararlılardan korumak amacıyla kapalı ortamlarda gaz halinde uygulanan, yüksek buharlaşma yeteneğine ve sistemik zehir etkisine sahip metil bromür gibi kimyasal maddelerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Fosfin Gazı Sınır Değeri ve Belirtileri

Sistemik zehir etkisi gösteren fosfin (PH3) gazının işyeri ortam havasındaki eşik sınır değeri (TLV) 0,3 ppm'dir. Bu gaza maruz kalan çalışanlarda baygınlık, kan basıncında ani düşme ve şiddetli ishal vakaları gözlenir.

Formaldehit Koku Eşiği

Kanserojen ve tahriş edici özellikleri bulunan formaldehit (CH2O) gazının insan burnu tarafından algılanma koku eşiği 1 ppm civarındadır. Bu sınırın üzerindeki konsantrasyonlar doğrudan sağlık şikayetlerini başlatır.

Gaz Tüplerinin Renk Kodları

Endüstride kullanılan çelik gaz tüpleri içerdikleri gazın türüne göre boyanır: Oksijen mavi, argon açık mavi, azot yeşil, karbondioksit gri, hidrojen kırmızı, helyum kahverengi ve asetilen sarı renkle işaretlenmek zorundadır.

Sınavda Dikkat Et

  • Basit boğucu gazlar (CO2, N2, CH4) ile kimyasal boğucu gazların (CO, HCN, H2S) ayrımına dikkat edin; sınavda mekanizma farkı sorulabilir.
  • Azot dioksit (NO2) ve fosgenin tahriş edici etkisinin gecikmeli (birkaç saat sonra) ortaya çıktığını unutmayın; sinsi etki sorularında bu iki gaz aranmalıdır.
  • Gaz tüpü renk eşleştirmelerine çalışırken özellikle Oksijen (Mavi), Azot (Yeşil) ve Asetilen (Sarı) renklerini ezberleyin; doğrudan eşleştirme sorusu gelebilir.
  • Formaldehitin sadece solunumla değil, sıvı haldeyken deri yoluyla da emilebildiği bilgisi çeldirici sorularda sıkça kullanılır.
  • Oksijen yetersizliği tablosunda ölümcül sınır olan %6 - %8 oksijen oranını ve bunun dakikalar içinde ölüme yol açtığı bilgisini aklınızda tutun.