Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Finans veya Türkçe'de daha yaygın kullanılan adıyla finansman, işletmeler açısından ihtiyaç duyulan fonların en uygun şartlarda sağlanması ve bu fonların işletme amaçları doğrultusunda en etkin şekilde kullanılmasıyla ilgili tüm faaliyetleri kapsar. Finansman fonksiyonunu yerine getiren finans veya mali işler yöneticisi, gerekli fonları en düşük maliyetle ve en uygun vadede elde etmek, ardından bu fonları işletmeye en yüksek katma değeri sağlayacak şekilde yatırımlara yönlendirmekle görevlidir.
Finansmanın temel aracı olan 'fon' kavramı, günlük dilde sıklıkla karıştırılan 'para' kavramından çok daha geniş bir anlama sahiptir. Para denildiğinde yalnızca nakit mevcudu ve bankalardaki vadesiz mevduatlar kastedilirken; fon kavramı nakit ve vadesiz mevduatın yanı sıra, hızla nakde çevrilebilir menkul kıymetleri, alacakları ve gerektiğinde para gibi ödeme aracı olarak kullanılabilecek tüm finansal unsurları içine alır.
Günümüz modern işletmecilik anlayışında finans, işletmenin en stratejik ve kritik fonksiyonlarından biri haline gelmiştir. Bu öneme paralel olarak finans yöneticisi, organizasyon şemasında oldukça yüksek bir mevkide konumlanır. Genellikle 'genel müdür yardımcısı' (CFO) unvanıyla çalışan baş finans yöneticisi, mali işlerden sorumlu en üst düzey yetkili olarak doğrudan genel müdüre ve yönetim kuruluna rapor verir, işletmenin temel politikalarının belirlenmesinde aktif rol oynar.
Finans yöneticisinin üstlendiği temel görevler ve finans fonksiyonunun ana konuları dört ana başlık altında toplanabilir. Bunlar; geleceğe yönelik finansal tahmin ve planlamaların yapılması, işletmenin ihtiyaç duyduğu fon kaynaklarının araştırılıp en uygun şartlarda tedarik edilmesi, elde edilen fonların duran ve dönen varlıklara rasyonel biçimde yatırılması ve son olarak tüm bu finansal süreçlerin bütçeler ve analizler yoluyla denetlenmesidir.
Bir işletmenin finansal yapısı, varlıkların hangi kaynaklardan finanse edildiğini ve bu kaynakların vadelerine göre nasıl dağıldığını gösterir. Finansal yapının temelini sermaye kavramı oluşturur. Sermaye kavramı iktisat biliminde makine, teçhizat ve bina gibi fiziksel üretim araçlarını ifade ederken; genel işletmecilikte işletmenin amaçlarına ulaşması için toplanmış maddi ve maddi olmayan tüm varlıkları (aktifler toplamını) temsil eder.
Finansal açıdan kaynaklar temelde iki ana gruba ayrılır: Öz kaynaklar (öz sermaye) ve yabancı kaynaklar (borçlar). Öz kaynaklar, işletme ortaklarının kendi kişisel varlıklarından ayırarak işletmeye süresiz olarak tahsis ettikleri değerlerdir. Yabancı kaynaklar ise belirli bir vade sonunda geri ödenmek üzere dışarıdaki kişi veya kurumlardan alınan ve karşılığında faiz ödenen borçları ifade eder.
Finansman şekilleri vadelerine göre de sınıflandırılmaktadır. Vadesi bir yıla kadar olan fon sağlama yöntemleri 'kısa vadeli finansman' olarak adlandırılır ve bu kaynaklar genellikle çalışma sermayesi ihtiyaçlarının karşılanmasında kullanılır. Vadesi bir yıldan uzun olan, hatta 2 ila 20 yıl arasında değişebilen fon sağlama yöntemleri ise 'uzun vadeli finansman' olarak tanımlanır ve duran varlık yatırımlarının finansmanında tercih edilir.
Öz kaynaklarla finansman, işletme ortaklarının kuruluşta koydukları sermaye, sonradan yapılan sermaye artırımları ve işletmenin faaliyeti sonucu elde edilip dağıtılmayan kârlardan oluşur. Öz sermaye; para, bina, makine gibi maddi varlıkların yanı sıra patent hakkı, marka ve şerefiye gibi maddi olmayan duran varlıkları da kapsar. Öz kaynakların en büyük avantajı, işletmeye süresiz olarak tahsis edilmiş olması ve herhangi bir geri ödeme baskısı yaratmamasıdır.
Otofinansman, işletmenin kendi faaliyetleri sonucunda elde ettiği kârların tamamını veya bir kısmını ortaklara dağıtmayıp işletme bünyesinde bırakması yoluyla kendi kendini finanse etmesidir. Bu yöntem, özellikle dışarıdan sermaye tedarik etmenin zor veya maliyetli olduğu dönemlerde can kurtarıcı bir rol oynar. Otofinansman, işletmenin kârlı ve verimli çalıştığının en somut göstergelerinden biri olarak kabul edilir.
Otofinansmanın kolaylıkları ve faiz yükü getirmemesi gibi olumlu yönlerinin yanında bazı sakıncaları da vardır. İlk olarak, dış denetime tabi olmayan bu iç kaynakların yöneticiler tarafından verimsiz yatırımlara harcanması riski bulunur. İkinci olarak, kârların piyasaya dağıtılmaması sermaye piyasasını daraltabilir. Son olarak, küçük tasarruf sahiplerinin kâr payı elde etmesini engelleyebileceği için ülkemizde ve dünyada kâr dağıtımı belirli yasal kurallarla zorunlu tutulmuştur.
Yabancı kaynaklar, işletmenin belirli bir vade sonunda geri ödemek üzere dışarıdan sağladığı fonlardır. Bu kaynakların kullanımı karşılığında alacaklılara önceden belirlenmiş oranlarda faiz ödenir. Borçla finansman, öz kaynaklardan farklı olarak süreli bir kullanım imkânı sunar ve vadesi geldiğinde anapara ile faiz ödemelerinin eksiksiz yapılması zorunluluğu işletme üzerinde finansal bir risk ve baskı oluşturur.
Kısa vadeli yabancı kaynaklar, vadesi bir yıla kadar olan borçları kapsar. Bunlar arasında satıcılara olan ticari borçlar, bankalardan alınan kısa vadeli krediler, ödenecek vergi ve harçlar, ihraç edilen finansman bonoları ve varlığa dayalı menkul kıymetler yer alır. Kısa vadeli borçların duran varlık finansmanında kullanılması yüksek likidite riski taşıdığından, bu kaynaklar yalnızca dönen varlıkların (çalışma sermayesinin) finansmanında kullanılmalıdır.
Uzun vadeli yabancı kaynaklar ise vadesi bir yılı aşan borçlardır. Anonim şirketler, uzun vadeli fon ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla sermaye piyasasında tahvil ihraç edebilirler. Tahviller, şirkete ortaklık hakkı vermeyen ancak belirli bir faiz getirisi sunan borç senetleridir. Ayrıca kalkınma bankalarından, kamu bankalarından ve uluslararası finans kuruluşlarından sağlanan uzun vadeli krediler de bu grupta yer alır.
Sağlanan fonların kullanımı temel olarak iki grupta gerçekleşir: Duran varlık yatırımları ve dönen varlık yatırımları (çalışma sermayesi). Duran varlıklar, işletmenin normal faaliyet dönemi içinde paraya çevrilmesi düşünülmeyen, birden fazla üretim döneminde uzun yıllar boyunca kullanılan varlıklardır. Arazi, bina, makine ve teçhizat gibi maddi varlıklar ile iştirakler ve marka, patent gibi maddi olmayan varlıklar duran varlıkları oluşturur.
Duran varlıklar, kullanıldıkça aşınmaya ve değer kaybetmeye maruz kalırlar. Bu değer kayıpları, amortisman (aşınma payı) adı altında üretilen mal ve hizmetlerin maliyetine eklenerek zaman içinde tasfiye edilir. Duran varlık yatırımları yüksek tutarlı ve geri dönüşü uzun süreli olduğundan, bu yatırımların mutlaka öz kaynaklar veya uzun vadeli yabancı kaynaklarla finanse edilmesi finansal dengenin korunması açısından şarttır.
Dönen varlıklar (çalışma sermayesi) ise işletmenin normal faaliyet dönemi içinde (genellikle bir yıl içinde) nakde çevrilebilecek varlıkları kapsar. Kasa ve bankadaki nakit paralar, kısa vadeli alacaklar, stoklar (hammadde, yarı mamul, mamul) dönen varlık kalemleridir. Dönen varlıklar toplamından kısa vadeli borçların çıkarılmasıyla elde edilen tutara 'net çalışma sermayesi' denir ve bu tutar işletmenin finansal güvenliğini gösteren önemli bir göstergedir.
Finansal planlama, işletmenin gelecekteki nakit giriş ve çıkışlarını, gelir ve giderlerini tahmin ederek olası finansal gelişmelere karşı önceden tedbir almasını sağlayan bir hesap sistemidir. Planlamanın temel amaçları; gerekli fonları zamanında sağlamak, finansman maliyetini en alt düzeye indirmek, finansal yapıyı değişen ekonomik koşullara uyumlu hale getirmek ve nakit fazlalarını verimli yatırımlarda değerlendirmektir.
Kısa vadeli finansal planlama, bir yılı aşmayan dönemler için hazırlanan nakit bütçelerini kapsar. Nakit bütçelerinin amacı, planlanan dönemdeki para akışlarını tahmin ederek nakit açıklarını veya fazlalarını önceden tespit etmektir. Uzun vadeli planlama ise bir yıldan uzun süreli yatırım bütçelerini (sermaye bütçelemesini) kapsar. Sermaye bütçelemesi, duran varlıklara yapılacak alternatif yatırım teklifleri arasından en uygun olanını seçme sürecidir.
Yatırım alternatiflerini değerlendirmede kullanılan başlıca sermaye bütçelemesi yöntemleri şunlardır: Geri ödeme süresi, iç verim oranı ve net bugünkü değer. Geri ödeme süresi, yatırım harcamalarının ne kadar sürede geri kazanılacağını ölçer. İç verim oranı, yatırımın nakit girişlerinin bugünkü değerini yatırım harcamalarına eşitleyen iskonto oranıdır. Net bugünkü değer yöntemi ise gelecekteki nakit akışlarını belirli bir iskonto oranıyla bugüne indirgeyerek yatırımın net katkısını hesaplar.
Finansal analiz, işletmenin finansal durumunu, faaliyetlerinin etkinliğini ve kârlılığını ölçmek amacıyla finansal tablolardaki verilerin incelenmesi sürecidir. Analiz sonuçları hem işletme yöneticilerine yol gösterir hem de kredi veren kuruluşların ve yatırımcıların kararlarını etkiler. Finansal analizde kullanılan temel tablolar, işletmenin belirli bir andaki varlık ve kaynak dengesini gösteren 'bilanço' ile belirli bir dönemdeki kâr veya zararı gösteren 'gelir tablosu'dur.
Bilanço, 'Varlıklar = Öz Sermaye + Borçlar' eşitliğine dayanır. Bilançonun aktif tarafında dönen ve duran varlıklar likidite hızlarına göre sıralanırken; pasif tarafında kısa vadeli borçlar, uzun vadeli borçlar ve öz kaynaklar vadelerine göre yer alır. Gelir tablosu ise işletmenin satış gelirlerini, satışların maliyetini, faaliyet giderlerini ve dönem net kârını veya zararını rapor tipi bir düzen içinde sunar.
Finansal analizde dört temel yöntem kullanılır. Karşılaştırmalı tablolar analizi, birden fazla dönemin verilerini karşılaştırarak dinamik bir analiz sunar. Dikey yüzdeler yöntemi, her kalemin toplam içindeki yüzde payını belirler. Eğilim yüzdeleri yöntemi, baz alınan bir yıla göre kalemlerin gelişim trendini ölçer. Oran analizi yöntemi ise tablolardaki farklı kalemler arasındaki matematiksel ilişkileri oranlar (rasyolar) yoluyla inceler.
Türkiye'de özellikle 1980'li yılların ortalarından itibaren kullanılmaya başlanan alternatif finansal teknikler; faktoring, forfaiting ve finansal kiralama (leasing) olarak sıralanabilir. Bu teknikler özellikle dış ticaretin ve yatırımların finansmanında önemli kolaylıklar sağlamaktadır. Faktoring, kredili satış yapan işletmelerin kısa vadeli ticari alacaklarını bir faktoring şirketine satarak anında nakit fon yaratması işlemidir.
Forfaiting, genellikle yatırım malları ihracatından doğan, bir banka tarafından garanti edilmiş 6 ay veya daha uzun vadeli senetli alacakların, rücu edilmeme (geri dönülmeme) koşuluyla bir finans kuruluşuna satılmasıdır. Bu yöntemde ihracatçı, ithalatçının ödememe riskinden tamamen kurtulur. Finansal kiralama (leasing) ise yatırım mallarının kullanım hakkının, mülkiyeti kiralama şirketinde kalmak üzere, belirli bir kira bedeli karşılığında kiracıya verilmesidir.
Leasing yöntemi, işletmelerin öz kaynaklarını veya kredi limitlerini tüketmeden ihtiyaç duydukları makine ve teçhizata ulaşmalarını sağlar. Ayrıca ödenen kira bedellerinin gider gösterilebilmesi vergi avantajı sunar ve işlem bilanço dışında tutulduğu için borç/özkaynak dengesini bozmaz. Bu tekniklerin dışında finans piyasalarında swap, risk sermayesi, opsiyonlar, vadeli işlem piyasaları ve barter gibi diğer teknikler de kullanılmaktadır.