Özet
← Ünite 14

Ünite 14: Araştırma-geliştirme — Konu Anlatımı

Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium

1Araştırma ve Geliştirme (Ar-Ge) Kavramı ve Temel Unsurları

Araştırma ve Geliştirme (Ar-Ge), genel anlamıyla bilimsel ve teknik bilginin yeni uygulamalarda kullanımı olarak tanımlanır. Günümüzün hızla değişen küresel pazar yapısında Ar-Ge, işletmelerin ve ülkelerin rekabet güçlerini belirleyen en temel unsurlardan biri haline gelmiştir. Teknolojik gelişmelerin baş döndürücü bir hızla ilerlemesi, ürün yaşam sürelerini kısaltmış ve sürekli yenilik yapmayı zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda Ar-Ge, sadece yeni bir ürün ortaya koymak değil, mevcut süreçleri iyileştirmek ve verimliliği artırmak için de kritik bir araçtır.

Ar-Ge faaliyetlerinin ilk temel unsuru olan araştırma kendi içinde ikiye ayrılır: Temel araştırma ve uygulamalı araştırma. Temel araştırma, geniş ölçüde araştırmacının ilgi alanına ve kişisel arzusuna bağlı olarak yürütülen, doğrudan ticari bir amaç gütmeyen pür bilimsel çalışmalardır. Bu araştırmalar, insanlığın bilgi birikimini artırmayı hedefler ve genellikle yüksek maliyetli, uzun vadeli ve riskli projelerdir. Bu özellikleri nedeniyle özel sektör işletmeleri temel araştırmalara sınırlı bütçeler ayırırken, bu alan daha çok üniversiteler, kamu kuruluşları ve devlet destekli araştırma merkezleri tarafından finanse edilmektedir.

Uygulamalı araştırma ise özellikle endüstri işletmelerinin büyük önem verdiği, faydacı ve belirli bir ticari amaca yönelik araştırma türüdür. Burada, temel araştırmalardan elde edilen bilimsel bulgular ve teorik bilgiler referans alınarak, belirli ticari hedeflere yönelik yeni mamuller ve üretim süreçleri geliştirilmesi amaçlanır. Uygulamalı araştırmaların en büyük avantajı, elde edilen sonuçların patent konusu olabilmesidir. Patent koruması, ulaşılan teknolojik yeniliğe genellikle 15-17 yıl boyunca yasal koruma sağlayarak işletmeye pazarda tekel gücü ve yüksek kârlılık sunar.

Ar-Ge'nin ikinci büyük unsuru olan geliştirme ise yeni bir buluş yapmaktan ziyade, temel ve uygulamalı araştırma sonuçlarını (yani halihazırda bilinenleri) kullanarak uygulamada daha iyi sonuçlar almayı amaçlar. Geliştirme çalışmaları; mevcut bilgilerin malzemelere, mamullere, sistemlere, üretim süreçlerine ve hizmetlere dönüştürülmesi faaliyetlerini kapsar. Bu yönüyle geliştirme, teorik araştırma faaliyetleri ile somut üretim faaliyetleri arasında hayati bir köprü görevi üstlenir. Günümüzde Ar-Ge sadece üretimle sınırlı kalmayıp; yönetim, organizasyon, pazarlama, finansman ve insan kaynakları gibi tüm işletme fonksiyonlarında etkinliği artırmak için uygulanmaktadır.

2İşletmelerin Ar-Ge Faaliyetlerine Önem Vermelerinin Nedenleri

İşletmelerin, özellikle de büyük sanayi kuruluşlarının Ar-Ge ve yeni ürün geliştirme faaliyetlerine stratejik düzeyde ağırlık vermelerinin arkasında çok boyutlu nedenler yatmaktadır. Bu nedenler literatürde pazarla ilgili, örgütsel, sosyal ve personelle ilgili olmak üzere dört ana grupta toplanmaktadır. İlk grup olan pazarla ilgili nedenler, işletmenin pazarda lider konum elde etmesini, bu konumu korumasını ve rakiplerin hamlelerine karşı koyabilmek için sürekli olarak yeni ve farklılaştırılmış ürünler sunmasını kapsar. Tüketici tercihlerinin hızla değiştiği günümüzde, pazara sunulan her ürünün bir hayat seyri (yaşam eğrisi) vardır; ürünler doğar, büyür, olgunlaşır ve satışları düşerek geriler. İşletmeler varlıklarını sürdürebilmek için gerileyen ürünlerin yerine yenilerini koymak zorundadır.

İkinci olarak örgütsel nedenler devreye girer. İşletmeler, endüstride 'yenilikçi' ve 'teknoloji lideri' olarak bir imaj yaratmak ve bu prestijli ismi sürdürmek isterler. Aynı zamanda tek bir ürüne bağımlı kalmamak adına, aralarında stratejik seçimler yapabilecekleri alternatif ürün portföylerine sahip olmak örgütsel esneklik sağlar. Üçüncü grup olan sosyal nedenler ise sürekli yenilik ve değişiklik bekleyen modern tüketicilerin beklentilerini eksiksiz tatmin etmeyi ve kamuoyuna karşı toplumsal yararlılığını kanıtlamayı hedefler. Sosyal sorumluluk ve toplumsal fayda üreten bir imaj, markanın değerini uzun vadede pekiştirir.

Son olarak personelle ilgili nedenler, işletmenin entelektüel sermayesini koruması açısından kritik önem taşır. Sektördeki en yetenekli, yaratıcı ve istekli araştırmacıları işletmeye çekebilmek ve bu nitelikli iş gücünü bünyede tutabilmek ancak dinamik bir Ar-Ge ortamıyla mümkündür. Ar-Ge odaklı bir çalışma ortamı, çalışanlara işlerinde yüksek bir motivasyon, çalışma şevki ve profesyonel bir anlam kazandırır. Bu durum işletmenin genel verimliliğine ve inovasyon kapasitesine doğrudan pozitif yansır.

3Türkiye'de Bilim ve Teknoloji Alanındaki Tarihsel Gelişmeler ve Kurumsal Yapı

Türkiye'de bilim ve teknoloji alanında planlı ve sistematik bir politika izleme anlayışı ilk kez Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1963-1967) döneminde gündeme gelmiştir. Bu planlı dönemin en somut ve tarihi adımı olarak 1963 yılında Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) kurulmuştur. Takip eden dönemlerde, özellikle Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1978-1982) ile teknoloji transferi ve sektörlerin kendi teknolojilerini üretmesi hedeflenmiş olsa da, 1970'lerin sonuna kadar projeler daha çok temel doğa bilimleri düzeyinde kalmış, sanayiye aktarılamamıştır. 1980'lerin başında Türk Bilim Politikası belirlenmiş ve Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu (BTYK) kurulmuş, ancak uygulamada istenen sıçrama yakalanamamıştır.

1990'lı yıllara gelindiğinde, küresel ticaret dengelerini değiştiren Dünya Ticaret Örgütü (WTO) ile ilişkilerin başlaması ve Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği anlaşmasının yürürlüğe girmesi, Türk sanayisinin rekabet gücünü artırmasını zorunlu kılmıştır. Bu doğrultuda devletin Ar-Ge destekleri ve teşvikleri artırılmıştır. Bu dönemin en önemli gelişmelerinden biri, 1991 yılında Türkiye Cumhuriyeti ile Dünya Bankası arasındaki kredi anlaşması kapsamında, özel sektör ve kamu işbirliğiyle Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı (TTGV)'nın kurulmasıdır. TTGV; sanayinin Ar-Ge faaliyetlerini desteklemek, üniversite-sanayi işbirliğini güçlendirmek ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknolojik alanları teşvik etmek amacıyla kritik bir rol üstlenmiştir.

Türkiye'de Ar-Ge ekosistemini şekillendiren başlıca kuruluşlar arasında Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu, TÜBİTAK, Türkiye Atom Enerjisi Kurumu, Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA), TTGV, KOSGEB ve üniversiteler yer almaktadır. Devlet, sanayi kuruluşlarının Ar-Ge projelerine yönelik harcamalarının %50 ila %60'ını karşılamayı taahhüt eden yasal düzenlemelerle özel sektörü teşvik etmiştir. Ayrıca, sanayide yenilikçiliği yaygınlaştırmak amacıyla TÜBİTAK, TTGV ve TÜSİAD ortaklığıyla 'Teknoloji Ödülleri' verilmeye başlanmıştır. Son yıllarda yürürlüğe giren yasal teşvikler ve muafiyetler sayesinde özel sektörde Ar-Ge merkezi sayısı hızla artmış, bu merkezlerde on binlerce nitelikli personel istihdam edilerek binlerce patent başvurusu yapılmıştır.

4Uluslararası Karşılaştırmalar ve Küresel Rekabetçilik Göstergeleri

Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD), ülkelerin bilim ve teknoloji seviyelerini objektif olarak ölçmek ve karşılaştırmak amacıyla üç temel gösterge geliştirmiştir. Bunlar: Ar-Ge harcamalarının Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYH) içindeki payı, 10.000 çalışan başına düşen Ar-Ge personeli sayısı ve Science Citation Index (SCI) kapsamındaki dergilerde yayımlanan bilimsel makale sayısıdır. Bu göstergeler ışığında yapılan dünya genelindeki Ar-Ge harcamalarının %95'i gelişmiş ülkeler tarafından gerçekleştirilirken, dünya nüfusunun %95'ini barındıran gelişmekte olan ülkeler bu harcamaların sadece %5'ini yapabilmektedir.

Ülkeler, GSYH içindeki Ar-Ge paylarına göre üç gruba ayrılır: Bu payın %1,5'in üzerinde olduğu ülkeler 'teknolojik lider ülkeler', %1-1,5 arasında olduğu ülkeler 'yüksek teknoloji ülkeleri' ve %0,5'in altında kaldığı ülkeler ise 'düşük teknoloji ülkeleri' olarak sınıflandırılır. Türkiye, tarihsel süreçte harcamaların yetersizliği nedeniyle üçüncü grupta yer almıştır. OECD verilerine göre dünyada en yüksek Ar-Ge harcamasını açık ara farkla Amerika Birleşik Devletleri yaparken, onu Çin, Japonya ve Almanya izlemektedir. Tam zamanlı araştırmacı sayısında ise Çin lider konumdadır.

Ülkelerin Ar-Ge ve inovasyon kapasiteleri, onların küresel rekabet güçlerini doğrudan belirler. Dünya Ekonomik Forumu (WEF) tarafından her yıl hazırlanan Küresel Rekabetçilik Raporu ve bu raporda yer alan Küresel Rekabetçilik Endeksi, ülkelerin ekonomik performanslarını derecelendirir. İsviçre, Singapur ve ABD bu endekste zirvede yer alan ülkelerdir. Türkiye'nin bu endeksteki yeri, makroekonomik belirsizlikler, enflasyon, işgücü piyasası yetersizlikleri ve yapısal reformların gecikmesi gibi nedenlerle dalgalanmalar göstermektedir. Türkiye'de Ar-Ge faaliyetlerinin ve araştırmacı sayısının artırılması için araştırmacı ücretlerinin iyileştirilmesi, üniversite-sanayi işbirliğinin güçlendirilmesi ve araştırma önceliklerinin netleştirilmesi gerekmektedir.