Ünite 7: Bileşik Maliyet - 1

Uçak ve Gemi Üretimi

Uçak, gemi ve büyük inşaat projeleri gibi her biri benzersiz özelliklere sahip, yüksek bütçeli ve az sayıda üretilen mamuller sipariş maliyet sisteminin en tipik uygulama alanlarıdır. Bu sektörlerde her bir ürün tek başına bağımsız bir 'iş' olarak tanımlanır ve tüm maliyetler bu işe özel açılan kartlarda biriktirilir.

Otomobil Tamir Sektörü

Bir otomobil tamir servisi ayda yüzlerce araca hizmet verir. Her aracın gerektirdiği yedek parça, işçilik süresi ve usta emeği farklı olduğundan, toplam aylık maliyetin araç sayısına bölünmesiyle birim maliyet bulunamaz. Bu nedenle tamir işletmeleri sipariş maliyet sistemini kullanmak zorundadır.

Stoka Üretim Yapan Mobilya İşletmesi

Sipariş maliyet sistemini kullanmak için önceden kesin bir müşteri siparişi alınması zorunlu değildir. Bir mobilya fabrikası geçmiş dönem verilerine dayanarak stoka satmak üzere farklı oturma grupları ürettiğinde de, ürün gruplarının maliyetlerini ayrı ayrı izlemek için sipariş (karma) maliyet sistemini kullanır.

150 İlk Madde ve Malzemeler Hesabı

Üretim işletmelerinde satın alınan hem direkt hem de endirekt tüm malzemeler ilk aşamada tek bir varlık hesabı olan '150 İlk Madde ve Malzemeler' hesabının borcuna kaydedilir. Malzemelerin direkt veya endirekt ayrımı ambardan üretim alanına çekildikleri anda netleşir.

Anahtar Kavramlar

Sipariş Maliyet SistemiAz sayıda, birbirinden belirgin şekilde farklı ve özel nitelikli ürün veya ürün grupları üreten işletmelerde, maliyetlerin her bir iş veya sipariş bazında ayrı ayrı izlendiği ve hesaplandığı maliyet sistemidir. Örneğin, bir tersanede üretilen her bir özel yat için ayrı bir maliyet kartı tutulması bu sistemin gereğidir.

Safha Maliyet SistemiÇimento, kimya, tekstil gibi standart ürünlerin sürekli ve kitle halinde üretildiği işletmelerde, maliyetlerin üretim departmanları (safhalar) bazında toplandığı sistemdir. Bu sistemde birim maliyet, departmanlarda toplanan toplam maliyetlerin o dönemdeki üretim miktarına bölünmesiyle hesaplanır.

Malzeme Takip FormuÜretimde kullanılmak üzere ambar departmanından çekilen direkt malzemelerin miktarını, türünü, birim değerini ve hangi siparişte kullanılacağını gösteren yetkilendirilmiş belgedir. Bu formdaki bilgiler maliyet muhasebesi departmanı tarafından sipariş maliyet kartlarına işlenir.

İşçilik Takip FormuÜretim departmanlarında çalışan direkt işçilerin hangi sipariş veya iş üzerinde kaç saat çalıştıklarını belgelemek amacıyla düzenlenen formdur. Bu formlar, işçilik maliyetlerinin ilgili siparişlere doğru bir şekilde yüklenmesini sağlar.

Sipariş Maliyet KartıBelirli bir siparişe veya işe ait direkt malzeme, direkt işçilik ve yüklenen genel üretim giderlerinin bir arada toplandığı, iş tamamlandığında toplam ve birim maliyetin hesaplanmasına olanak tanıyan temel izleme kartıdır.

Direkt İlk Madde ve Malzeme GideriÜretilen mamulün bünyesine doğrudan giren ve hangi sipariş için kullanıldığı malzeme talep formları ile net bir şekilde belirlenebilen temel malzeme maliyetleridir. Örneğin, bir matbaada basılan kitap için kullanılan kağıt bu sınıfa girer.

Direkt İşçilik GideriÜretim sürecinde doğrudan belirli bir siparişin fiziksel olarak ortaya çıkarılması için harcanan ve işçilik takip formları ile süresi belirlenebilen işçilik maliyetleridir.

Genel Üretim GiderleriÜretim sürecinde ortaya çıkan ancak belirli bir siparişle doğrudan ilişkilendirilemeyen endirekt malzeme, endirekt işçilik, amortisman ve sigorta gibi dolaylı giderlerin tamamıdır.

Yüklenen Genel Üretim GideriFiili genel üretim giderleri dönem sonunda netleştiği için, dönem içinde siparişlerin maliyetini hesaplayabilmek amacıyla önceden belirlenmiş yükleme oranları kullanılarak siparişlere aktarılan tahmini gider tutarıdır.

Eksik Yüklenen Genel Üretim GideriDönem içinde siparişlere yüklenen toplam genel üretim giderinin, dönem sonunda gerçekleşen fiili genel üretim giderinden daha düşük olması durumudur. Bu durumda maliyetler fiili durumun altında kalmıştır.

Fazla Yüklenen Genel Üretim GideriDönem içinde siparişlere yüklenen toplam genel üretim giderinin, dönem sonunda gerçekleşen fiili genel üretim giderinden daha yüksek olması durumudur. Bu durumda siparişlere gereğinden fazla maliyet yüklenmiştir.

Yansıtma HesaplarıMaliyet hesaplarında toplanan giderlerin, üretimin maliyetini oluşturan yarı mamul hesaplarına aktarılmasında köprü görevi gören ve dönem sonunda fiili hesaplarla karşılaştırılarak kapatılan geçici hesaplardır.

Yarı Mamul Üretim HesabıÜretim sürecine alınmış ancak henüz tamamen tamamlanıp mamul ambarına devredilmemiş olan, yapım aşamasındaki işlerin direkt malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderlerinin toplandığı hesaptır.

Sürekli Envanter Yöntemiİşletmelerde satılan her mamulün ardından satış kaydıyla eş zamanlı olarak satılan mamulün maliyet kaydının da yapıldığı, stokların anlık olarak güncel tutulduğu envanter takip yöntemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

710 ve 720 Hesaplarının Kapatılması

Direkt ilk madde ve malzeme giderleri (710) ile direkt işçilik giderleri (720) hesapları, dönem sonunda yansıtma hesapları (711 ve 721) ile kapatılırken aralarında hiçbir fark oluşmaz. Çünkü bu iki gider unsuru yarı mamul hesabına gerçekleşen fiili tutarları üzerinden aktarılır.

Genel Üretim Giderlerinde Fark Oluşumu

Dönem içinde siparişlere yüklenen genel üretim giderleri (731) tahmini oranlara dayanırken, fiili giderler (730) dönem sonunda kesinleşir. Bu iki hesabın bakiyeleri arasındaki fark 'eksik veya fazla yükleme' olarak adlandırılır ve dönem sonunda mutlaka düzeltme kaydı gerektirir.

Önemsiz Farkların Kapatılması

Eğer dönem sonundaki eksik veya fazla yüklenen genel üretim gideri tutarı işletme için önemsiz bir büyüklükte ise, yarı mamul ve mamul hesaplarına dağıtılmak yerine doğrudan '621 Satılan Mamuller Maliyeti' hesabı kullanılarak tek bir yevmiye kaydı ile kapatılır.

Önemli Farkların Dağıtım Yöntemi

Eksik veya fazla yükleme tutarı yüksek olduğunda, bu fark '151 Yarı Mamul Üretim', '152 Mamuller' ve '621 Satılan Mamuller Maliyeti' hesaplarının dönem sonu kalan bakiyelerinin toplam içindeki yüzdesel oranlarına göre dağıtılarak adil bir maliyet düzeltmesi yapılır.

İşçilik Takip Formlarında Saat Ücreti

Üretim departmanlarında doldurulan işçilik takip formlarında işçilerin saat ücretleri genellikle yazılmaz. Ücret bilgileri gizli tutulduğu için formun bu kısmı maliyet muhasebesi departmanı tarafından doldurulur ve hesaplamalar orada tamamlanır.

Sürekli Envanter ve Maliyet Kaydı

Sürekli envanter yöntemini uygulayan işletmelerde, mamulün müşteriye satılarak fatura edilmesinin hemen ardından, mamul stokunu azaltmak ve satılan ürünün maliyetini kaydetmek amacıyla '621 Satılan Mamuller Maliyeti' borçlu, '152 Mamuller' alacaklı kaydı yapılır.

Sınavda Dikkat Et

Sipariş ve Safha maliyet sistemlerinin ayrımına dikkat edin; az sayıda ve benzersiz ürünler için 'Sipariş', standart ve kitle üretimi için 'Safha' maliyet sistemi kullanılır.
Direkt malzeme ve direkt işçilik giderlerinin yarı mamul hesabına 'gerçekleşen' tutarlar üzerinden, genel üretim giderlerinin ise 'yüklenen (tahmini)' tutarlar üzerinden aktarıldığını unutmayın.
Dönem sonu yansıtma hesapları kapatılırken 710-711 ve 720-721 arasında fark çıkmaz; fark sadece tahmini yükleme yapılan 730-731 hesapları arasında oluşur.
Eksik yükleme durumunda fiili gider yüklenen giderden büyüktür; fazla yükleme durumunda ise yüklenen gider fiili giderden büyüktür. Sınavda bu karşılaştırmaya çok dikkat edin.
Eğer yükleme farkı 'önemsiz' ise dağıtım yapılmaz, fark doğrudan 'Satılan Mamuller Maliyeti' hesabı ile kapatılır. Bu pratik kural sınavda zaman kazandırır.