Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Sipariş maliyet sistemi, her bir siparişin veya işin benzersiz özelliklere sahip olduğu ve ayrı ayrı izlenmesi gerektiği durumlarda kullanılan bir maliyet biriktirme yöntemidir. Bu sistemde, üretilen her bir sipariş (iş) için ayrı bir 'Sipariş Maliyet Kartı' açılır. Üretim sürecinde ortaya çıkan direkt ilk madde ve malzeme giderleri ile direkt işçilik giderleri doğrudan bu kartlara kaydedilir. Genel üretim giderleri (GÜG) ise dönem başında belirlenen tahmini yükleme oranları kullanılarak işlere yüklenir.
Sipariş maliyet sisteminin muhasebe kayıtlarında, hammadde satın alındığında '150 İlk Madde ve Malzemeler' hesabı borçlandırılır. Malzeme üretime sevk edildiğinde ise '710 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri' hesabı borçlandırılarak ilgili işlerin alt hesaplarına dağıtılır. Dönem sonunda veya iş tamamlandığında bu giderler '711 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri Yansıtma Hesabı' aracılığıyla '151 Yarı mamul Üretim' hesabına devredilir.
Direkt işçilik giderleri gerçekleştiğinde '720 Direkt İşçilik Giderleri' hesabı borçlandırılır ve işler bazında alt hesaplarda izlenir. Bu giderler de '721 Direkt İşçilik Giderleri Yansıtma Hesabı' kullanılarak yarı mamul hesabına aktarılır. Genel üretim giderleri ise fiili tutarlar henüz netleşmeden, bütçelenmiş yükleme oranları üzerinden '731 Genel Üretim Giderleri Yansıtma Hesabı' alacağı karşılığında '151 Yarı mamul Üretim' hesabına borç kaydedilerek işlere yüklenir. İş tamamlandığında '152 Mamuller' hesabına, satıldığında ise '620 Satılan Mamuller Maliyeti' hesabına aktarılarak süreç tamamlanır.
Safha maliyet sistemi, benzer veya standart ürünlerin sürekli ve kitle halinde üretildiği işletmelerde uygulanan bir maliyet sistemidir. Bu sistemde üretim, birbirini takip eden departmanlar veya safhalar halinde gerçekleştirilir. Her bir safha, üretimin belirli bir aşamasından sorumludur ve tamamladığı yarı mamulü bir sonraki safhaya devreder. Ürünün nihai maliyeti, tüm safhalarda birikimli olarak toplanan maliyetlerin toplamından oluşur.
Safha maliyet sisteminde birim maliyetlerin ve stok değerlerinin hesaplanması beş aşamalı bir çalışmayı gerektirir. İlk aşama, üretime giren ve çıkan miktarların eşitliğini kontrol eden 'Fiziki Akışın (Miktar Dengesi) Analizi'dir. İkinci aşama, kısmen tamamlanmış yarı mamulleri tamamlanmış birim cinsinden ifade eden 'Eşdeğer Birimlerin Hesaplanması'dır. Üçüncü aşamada, her bir maliyet unsuru için 'Birim Maliyetler' hesaplanır. Dördüncü aşamada 'Tamamlanıp Devredilen Üretimin Maliyeti', beşinci ve son aşamada ise 'Dönem Sonu Yarı mamul Stokunun Değeri' hesaplanır.
Safha maliyetinde eşdeğer birim hesaplanırken direkt malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderlerinin tamamlanma dereceleri genellikle birbirinden farklıdır. Örneğin, malzeme üretimin başında eklenebilirken, işçilik ve genel üretim giderleri üretim süreci boyunca kademeli olarak gerçekleşir. Bu nedenle, her bir maliyet unsuru için ayrı ayrı eşdeğer birim ve birim maliyet hesaplaması yapılması zorunludur.
Dönem başında yarı mamul stoku bulunması durumunda, safha maliyet sisteminde maliyet akışını izlemek için FIFO (İlk Giren İlk Çıkar) veya Tartılı Ortalama yöntemleri kullanılır. FIFO yönteminde, dönem başı yarı mamul stokunun önceki dönemde katlanılan maliyetleri cari dönem birim maliyet hesaplamasına dahil edilmez. Bu yöntemde, dönem başı stokunun bu dönemde tamamlanması için yapılan ek çalışmalar ve katlanılan cari dönem maliyetleri esas alınır. FIFO, dönemler arasındaki maliyet dalgalanmalarını ve departman performansını daha net gösterir.
Tartılı Ortalama yönteminde ise dönem başı yarı mamul stokunun önceki dönemden devreden maliyetleri ile cari dönemde katlanılan maliyetler toplanır. Bu toplam maliyet, dönem başı stokunun önceki dönemde yapılan kısmı ile cari dönemde yapılan işlerin toplam eşdeğer birimine bölünerek tek bir ağırlıklı ortalama birim maliyet bulunur. Bu yöntem, hesaplama kolaylığı sağlamakla birlikte, hammadde fiyatlarında veya işçilik ücretlerinde dönemler arasında yüksek dalgalanmalar olduğunda yanıltıcı sonuçlar verebilir.
FIFO yönteminde tamamlanıp devredilen üretimin maliyeti hesaplanırken, dönem başı stokunun tamamlanma maliyeti ile cari dönemde başlanıp bitirilen birimlerin maliyeti ayrı ayrı hesaplanıp toplanır. Tartılı ortalama yönteminde ise tamamlanıp devredilen toplam birim miktarı, doğrudan hesaplanan tartılı ortalama birim maliyet ile çarpılarak tek kalemde bulunur. Dönem sonu yarı mamul stokunun değerlemesinde de her iki yöntemin kendine özgü birim maliyetleri kullanılır.
Bileşik (ortak) üretim süreçlerinde, tek bir hammadde ve ortak işlemler sonucunda aynı anda birden fazla ana ürün ve yan ürün ortaya çıkabilmektedir. Bu ortak üretim aşamasında katlanılan direkt malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderlerinin toplamına 'Bileşik Maliyet' adı verilir. Ürünlerin fiziksel olarak birbirinden ayrıldığı ve bağımsız birer ürün haline geldiği aşamaya ise 'Ayırım Noktası' denir.
Ayırım noktasında ortaya çıkan ürünler, ekonomik değerlerine göre 'Bileşik (Esas) Ürün' veya 'Yan Ürün' olarak sınıflandırılır. Bileşik ürünler, işletmenin temel üretim amacını oluşturan ve yüksek satış değerine sahip olan ürünlerdir. Yan ürünler ise üretim sürecinin doğası gereği kaçınılmaz olarak ortaya çıkan, ancak satış değeri bileşik ürünlere kıyasla oldukça düşük olan ürünlerdir. Yan ürünlerin satışından elde edilen gelirler ya bileşik ürünlerin maliyetinden düşülür ya da gelir tablosuna doğrudan diğer gelir olarak kaydedilir.
Bileşik maliyetlerin ürünlere dağıtılması, sipariş veya safha maliyet sistemlerine bir alternatif değildir; aksine bu sistemlerin içinde ortak maliyetlerin adil bir şekilde paylaştırılması için kullanılan bir alt hesaplama yöntemidir. Dağıtım işlemi yapılmadan ürünlerin dönem sonu stok değerlerini ve satılan malların maliyetini doğru bir şekilde belirlemek mümkün değildir.
Bileşik maliyetlerin esas ürünlere dağıtılmasında yaygın olarak dört yöntem kullanılır: Fiziki Miktarları Esas Alan Yöntem, Nihai Satış Değerlerini Esas Alan Yöntem, Ayırım Noktasındaki Satış Değerlerini (Net Gerçekleşebilir Değer) Esas Alan Yöntem ve Sabit Brüt Kar Yöntemi. Fiziki miktar yöntemi, ortak maliyetleri ürünlerin ağırlık, hacim veya adet gibi fiziksel ölçülerine göre dağıtır. Bu yöntem basit olmakla birlikte, ürünlerin piyasa değerlerini dikkate almadığı için ekonomik gerçeklerle bağdaşmayan birim maliyetler üretebilir.
Satış değerine dayalı yöntemler, daha yüksek piyasa değerine sahip olan ürünlere daha fazla ortak maliyet payı yükler. Ayırım noktasındaki satış değeri yöntemi, ürünlerin ayırım noktasındaki peşin satış fiyatlarını esas alır. Eğer ürünün ayırım noktasında piyasası yoksa, nihai satış değerinden ek işleme maliyetleri düşülerek 'Tahmini Net Gerçekleşebilir Değer' hesaplanır. Sabit brüt kar yöntemi ise her bir ürünün satışından aynı oranda brüt kar elde edildiği varsayımıyla geriye doğru giderek ürün maliyetlerini belirler.
Yöneticiler, ayırım noktasında ortaya çıkan bir ürünü doğrudan satmak veya ek işlemden geçirerek daha yüksek bir fiyata satmak arasında karar verirken bileşik maliyet dağıtım sonuçlarını değil, ek işleme kararlarının yaratacağı marjinal (farklılık) gelir ve giderleri dikkate almalıdır. Ek işlemden elde edilecek ek gelir, ek işleme maliyetinden yüksek olduğu sürece ek işleme kararı işletme karlılığını olumlu etkiler.