← Ünite 6
Yöneylem Araştırması

Ünite 6: Tamsayılı Programalama

Süha İmalat Şirketi Kuruluş Yeri Seçimi
Süha İmalat Şirketi, yeni fabrikasını Adana (AOSB) veya Kayseri (KOSB) Organize Sanayi Bölgesinde kurmayı planlamaktadır. Şirketin bu yatırım için ayırdığı toplam sermaye bütçesi 21 milyon TL'dir. Fabrikanın yanına en fazla bir depo inşa edilmesi planlanmakta olup, deponun kurulması fabrikanın kurulması koşuluna bağlıdır. Yapılan 0-1 tamsayılı modelleme çözümü sonucunda Kayseri'de fabrika ve Kayseri'de depo kurulması (x2=1, x4=1) kararlaştırılmış ve maksimum net bugünkü değer 22 milyon TL olarak bulunmuştur.
BAHA Tekstil Şirketi Yatırım Seçimi
BAHA Tekstil Şirketi; boyahane, ev tekstili, cep astarı dokuma ve cep astarı dikim atölyesi olmak üzere dört farklı yatırım seçeneğini değerlendirmektedir. Şirketin bu yatırımlar için kullanabileceği eldeki toplam nakit bütçesi 6.900 TL'dir. Yatırımların net bugünkü değerini maksimize etmeyi amaçlayan tek boyutlu sırt çantası modeli kurulmuştur. WinQSB programı ile yapılan çözümde boyahane dışındaki üç yatırımın seçilmesi (x2=1, x3=1, x4=1) uygun bulunmuş ve maksimum getiri 44.200.000 TL olarak hesaplanmıştır.
Kargo Yükleme Problemi Örneği
Bir kargo uçağı her uçuşunda en fazla 20.000 kg taşıma kapasitesine sahiptir. Uçuşta taşınabilecek 4 farklı kargo kaleminin ağırlıkları sırasıyla 1000, 4000, 3000 ve 2000 kg olup, getirecekleri karlar sırasıyla 100, 250, 400 ve 600 TL'dir. Bu problemde her kalemin uçağa yüklenip yüklenmeyeceğine karar veren 0-1 tamsayılı programlama modeli kurulmuş ve kapasite kısıtı altında kar maksimizasyonu hedeflenmiştir.
Mobilya Atölyesi Üretim Uygulaması
Sandalye, masa ve tabure üreten bir mobilya atölyesinde, bir adet ürün için gereken ahşap miktarları sırasıyla 11, 16 ve 5 metreküptür. Atölyenin toplam ahşap kapasitesi 360 metreküp, montaj ve kontrol işçilik kapasitesi ise 130 saattir. Ürünlerin birim karları 100, 250 ve 75 TL olarak belirlenmiştir. Aylık karı maksimize etmek amacıyla tüm değişkenlerin tamsayı olmasını gerektiren saf tamsayılı programlama modeli kurulmuştur.

Anahtar Kavramlar

Tamsayılı ProgramlamaKarar değişkenlerinin tamamının veya bir kısmının tamsayı değerler alması koşulunu içeren doğrusal programlama modelidir. Örneğin, bir işletmenin kaç adet yeni makine satın alacağını belirlemede kesirli değerler anlamsız olduğundan bu model kullanılır.
Saf Tamsayılı ProgramlamaModelde yer alan karar değişkenlerinin istisnasız tamamının tamsayı değerler almasının zorunlu olduğu tamsayılı programlama türüdür. Örneğin, üretilecek masa, sandalye ve tabure adetlerinin tamamının tamsayı olması gereken modeller bu sınıfa girer.
Karma Tamsayılı ProgramlamaKarar değişkenlerinin bir kısmının tamsayı, diğer kısmının ise sürekli (kesirli) değerler alabildiği tamsayılı programlama modelidir. Örneğin, üretilecek ürün miktarı kesirli olabilirken, fabrika kurulup kurulmama kararının 0-1 tamsayı olması bu modele örnektir.
Sıfır-Bir Tamsayılı ProgramlamaKarar değişkenlerinin sadece 0 veya 1 değerlerini alabildiği, mantıksal kararları temsil eden tamsayılı programlama türüdür. Örneğin, bir yatırım projesinin kabul edilmesi durumunda değişkenin 1, reddedilmesi durumunda ise 0 değerini almasıdır.
Doğrusal Programlama GevşetmesiTamsayılı programlama modelindeki tüm tamsayılılık ve 0-1 kısıtlarının kaldırılarak problemin sürekli değişkenli standart bir doğrusal programlama modeli olarak çözülmesidir. Bu yöntem, tamsayılı modellerin çözüm algoritmalarında ilk adımı oluşturur.
Bölünebilirlik VarsayımıDoğrusal programlamada karar değişkenlerinin kesirli ve sürekli değerler alabileceğini öngören, ancak tamsayılı programlamada geçersiz kılınan temel varsayımdır. Bu varsayımın kalkmasıyla modeller tamsayılı programlamaya dönüşür.
Küme Örtme ProblemiVerilen bir kümenin tüm elemanlarının, başka bir kümenin en az sayıda elemanı tarafından kapsanmasını amaçlayan özel bir tamsayılı programlama modelidir. Havayolu şirketlerinde uçuşlara kabin amiri atanması bu probleme örnektir.
Gezgin Satıcı ProblemiBelirli noktalara sadece birer kez uğrayıp başlangıç noktasına dönen ve kat edilen toplam mesafeyi en küçükleyen rotayı bulmayı amaçlayan tamsayılı programlama problemidir. Lojistik ve dağıtım rotalarının planlanmasında sıkça kullanılır.
En Kısa Yol ProblemiBir başlangıç noktasından bitiş noktasına kadar olan alternatif güzergahlar arasından toplam mesafeyi veya maliyeti en küçükleyen rotayı belirleyen tamsayılı programlama problemidir. Makine yenileme ve bakım planlamalarında da kullanılabilir.
Sırt Çantası ProblemiBelirli bir kapasite kısıtı altında, çantaya yerleştirilecek nesnelerin toplam getirisini maksimize etmeyi amaçlayan tamsayılı programlama problemidir. Şirketlerin bütçe kısıtı altında en karlı yatırım projelerini seçmesi bu modele örnektir.
Yuvarlama YöntemiGevşetilmiş doğrusal programlama modelinin kesirli çözüm değerlerini en yakın tamsayılara yuvarlayarak çözüm aramaya çalışan pratik ama riskli bir yöntemdir. Yuvarlanan değerlerin kısıtları ihlal etmesi ve uygun çözüm bölgesinin dışına çıkması riski vardır.
Sayımlama YöntemiProblemdeki tüm olası tamsayılı çözüm kombinasyonlarının tek tek hesaplanıp, kısıtları sağlayan en iyi amaç fonksiyonu değerine sahip olanın seçilmesi yöntemidir. Değişken sayısı arttıkça işlem yükü aşırı derecede arttığı için pratik değildir.
Dal-Sınır YöntemiGevşetilmiş modelin çözümüyle başlayıp, kesirli değişkenleri alt ve üst sınır kısıtlarıyla dallandırarak en iyi tamsayılı çözümü arayan sistematik bir algoritmadır. Tamsayılı programlama problemlerinde en yaygın kullanılan etkin yöntemdir.
Dallandırma (Branching)Dal-sınır yönteminde, kesirli değer alan bir karar değişkeninin en yakınındaki iki tamsayı değerine göre modele iki yeni kısıt eklenerek problemin iki alt probleme bölünmesi işlemidir. Örneğin, x = 3.75 ise x <= 3 ve x >= 4 dalları oluşturulur.
Sınırlandırma (Bounding)Dal-sınır yönteminde, alt problemlerin çözümlerinden elde edilen amaç fonksiyonu değerlerinin, tamsayılı çözüm için alt ve üst sınır olarak belirlenmesi işlemidir. Bu sınırlar sayesinde daha kötü sonuç verecek dallar elenir.
Budama (Pruning)Dal-sınır algoritmasında, bir dalın uygun çözümünün olmaması veya elde edilen değerin mevcut en iyi tamsayılı çözümden (sınırdan) daha kötü olması durumunda o daldan ilerlemenin durdurulması işlemidir. Bu işlem hesaplama süresini kısaltır.
Koşullu KararBir kararın verilmesinin başka bir kararın verilmesine bağlı olduğu, 0-1 tamsayılı programlamada kısıtlarla ifade edilen mantıksal ilişkidir. Örneğin, depo kurulması kararının ancak fabrika kurulması durumunda geçerli olmasıdır (y <= x kısıtı).
Karşılıklı Dışarmalı SeçenekSunulan alternatifler arasından en fazla bir tanesinin seçilebileceğini belirten, 0-1 tamsayılı kısıtlarla ifade edilen durumdur. Örneğin, iki farklı şehre depo kurulması seçeneklerinden en fazla birinin seçilmesi kısıtı x1 + x2 <= 1 şeklinde yazılır.
Üst Sınır (Upper Bound)Bir maksimizasyon probleminde, gevşetilmiş doğrusal programlama modelinin optimal amaç fonksiyonu değeridir. Tamsayılı modelin optimal değeri hiçbir zaman bu üst sınır değerini aşamaz.
Alt Sınır (Lower Bound)Bir maksimizasyon probleminde, dal-sınır algoritması sırasında elde edilen ve kısıtları tamamen sağlayan en iyi tamsayılı çözümün amaç fonksiyonu değeridir. Algoritma ilerledikçe bu sınır daha iyi tamsayılı çözümlerle güncellenir.
İkili (Binary) DeğişkenSadece 0 (hayır/yapma) veya 1 (evet/yap) değerlerini alarak karar problemlerindeki mantıksal ilişkileri temsil eden değişkendir.
Budama (Fading/Pruning)Dal-sınır yönteminde, çözümü olmayan veya mevcut alt sınırdan daha kötü sonuç veren alt problemlerin (dalların) elenerek incelenmemesi işlemidir.
Uç Nokta (Köşe Noktası)Doğrusal programlamada optimal çözümün mutlaka üzerinde bulunduğu, ancak tamsayılı programlamada çözümün bulunma zorunluluğu olmayan uygun bölge sınır noktasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Gevşetilmiş Model ve Tamsayılı Model İlişkisi

Metinde verilen örnek bir maksimizasyon modelinde, tamsayı kısıtları gevşetildiğinde elde edilen doğrusal programlama modelinin optimal amaç fonksiyonu değeri 888,9 olarak bulunmuştur. Aynı model saf tamsayılı olarak çözüldüğünde ise optimal amaç fonksiyonu değeri 888'e düşmüştür. Bu durum, gevşetilmiş modelin optimal değerinin tamsayılı model için her zaman bir üst sınır oluşturduğunu somut olarak kanıtlamaktadır.

Dal-Sınır Yönteminde İlk Adım

Dal-sınır algoritmasının ilk adımı, tamsayılılık kısıtlarını tamamen göz ardı ederek problemi standart doğrusal programlama yöntemleriyle çözmektir. Eğer bu ilk çözümde tüm değişkenler tamsayı çıkarsa algoritma doğrudan sonlandırılır. Metindeki örnekte, gevşetilmiş modelin ilk çözümü x1 = 15/4 ve x2 = 9/4 olarak kesirli bulunmuş, bu nedenle dallandırma işlemine geçilmiştir.

Sayımlama Yönteminin İşlem Yükü Sınırı

Sayımlama yöntemi, özellikle 0-1 tamsayılı programlama problemlerinde kesin çözümü garanti etmesine rağmen yüksek işlem yükü nedeniyle tercih edilmez. Değişken sayısı doğrusal arttıkça, incelenmesi gereken olası çözüm noktası sayısı üssel olarak artmaktadır. Bu durum, yöntemin çok değişkenli gerçek işletme problemlerinde bilgisayar yazılımlarıyla bile uygulanmasını zorlaştırır.

Yuvarlama Yönteminin Uygunsuz Çözüm Riski

Yuvarlama yöntemi, gevşetilmiş doğrusal programlama çözümündeki kesirli değerleri en yakın tamsayıya yuvarlar. Ancak bu işlem sonucunda elde edilen yeni tamsayı koordinatları, problemin kısıt sınırlarını aşarak uygun çözüm bölgesinin dışına çıkabilir. Bu durum, yuvarlama yönteminin her zaman güvenilir ve uygulanabilir sonuçlar vermediğini gösterir.

Gezgin Satıcı Probleminin Temel Kısıtı

Gezgin satıcı probleminde (TSP) her noktaya sadece bir noktadan gelinebilmesi ve gelinen her noktadan sadece tek bir başka noktaya geçilebilmesi kısıtı bulunur. Ayrıca, gezginin tüm noktaları dolaşmadan kendi içinde kapalı döngüler oluşturmasını (alt turları) önleyici özel matematiksel kısıtlar modele eklenmek zorundadır.

Makine Yenileme ve En Kısa Yol İlişkisi

En kısa yol problemi sadece coğrafi mesafeleri en küçüklemek için kullanılmaz. Bir işletmenin üretim makinelerini en düşük toplam maliyetle yenileyebilmesi için zaman içerisindeki bakım, onarım ve yenileme planlarını oluşturması problemi de matematiksel olarak bir en kısa yol problemine dönüştürülerek çözülebilmektedir.

Çok Boyutlu Sırt Çantası Problemleri

Sırt çantası problemlerinin sadece tek bir kapasite kısıtı barındırmayan, birden fazla kısıtlayıcı kaynağın (örneğin hem bütçe, hem hacim, hem de işçilik süresi kısıtlarının) aynı anda yer aldığı daha karmaşık türlerine 'çok boyutlu sırt çantası problemleri' adı verilmektedir.

Havayolu Kabin Amiri Atama Örneği

Bir havayolu işletmesinde hafta sonu uçuşlarına kabin amiri atanması problemi küme örtme modeline dayanır. Tüm uçuşlara en az bir kabin amiri atanması zorunluyken, şirketin amacı hafta sonu çalışan toplam kabin amiri sayısını minimumda tutarak tüm uçuşların kapsanmasını sağlamaktır.

Dal-Sınır Algoritmasında Budanan Dallar

Metindeki örnek dal-sınır uygulamasında, DP-4 alt modelinin kısıtları altında hiçbir uygun çözüm bulunamamıştır. Çözümü olmayan bu dal algoritma gereği doğrudan budanmış ve bu koldan ilerleme durdurularak diğer dallardaki çözümlere odaklanılmıştır.

Dal-Sınır Yönteminde Değişken Seçim Kriterleri

Dallandırma işlemine başlarken hangi kesirli değişkenin seçileceğine karar vermek için çeşitli kurallar uygulanır. Bunlar arasında; gevşetilmiş çözümde en büyük kesirli kısma sahip olan değişkeni seçmek, amaç fonksiyonundaki katsayısı en büyük olan değişkene öncelik vermek veya en küçük indise sahip değişkenden başlamak yer alır.

Doğrusal ve Doğrusal Olmayan Modellerin Farkı

Doğrusal karar problemlerinde uygun çözüm alanının dışbükey (convex) bir küme olması ve en iyi çözümün uç noktalarda yer alması çözümü kolaylaştırır. Ancak doğrusal olmayan (non-lineer) ve tamsayılı modellerde genel bir çözüm yöntemi bulunmayıp, probleme özel farklı algoritmaların kullanılması gerekir.

Süha İmalat Şirketi Kuruluş Yeri Seçimi

Şirket, yeni fabrikasını Adana (AOSB) veya Kayseri (KOSB) Organize Sanayi Bölgesinde kurmayı planlamaktadır. Toplam 21 milyon TL sermaye bütçesiyle, en fazla bir depo inşa etme ve depoyu sadece fabrikanın kurulduğu bölgeye yapma kısıtları altında, net bugünkü değeri 22 milyon TL olarak maksimize eden optimal çözüme ulaşılmıştır.

BAHA Tekstil Şirketi Yatırım Planlaması

Boyahane, ev tekstili, cep astarı dokuma ve cep astarı dikim atölyesi olmak üzere dört yatırım alternatifi bulunmaktadır. Şirket, elindeki 6.900 TL nakit bütçesini aşmayacak şekilde, toplam net bugünkü değerini 44.200.000 TL'ye ulaştıran optimal yatırım kombinasyonunu 0-1 sırt çantası modeliyle belirlemiştir.

Kargo Yükleme Problemi Kapasite Sınırı

Bir kargo uçağı, her uçuş için 20.000 kg'lık maksimum taşıma kapasitesine sahiptir. Model, uçuş başına toplam karı maksimize etmek amacıyla, ağırlıkları 1.000 kg ile 4.000 kg arasında değişen dört farklı kargo kaleminin uçağa yüklenip yüklenmeyeceğini 0-1 tamsayılı programlama formülasyonu ile belirler.

Gevşetilmiş Modelin Optimal Değeri

Metindeki örnek problemde, tamsayı kısıtları gevşetildiğinde elde edilen doğrusal programlama çözümü Max Z = 888,9 olarak bulunmuştur. Aynı problemin saf tamsayılı çözümü ise Max Z = 888 değerini alarak, gevşetilmiş modelin tamsayılı model için bir üst sınır oluşturduğunu somut bir şekilde kanıtlamıştır.

Kabin Amiri Atama Örneği

Bir havayolu işletmesinde, hafta sonu uçuşlarının tamamına en az bir kabin amiri atanması zorunluluğu vardır. Bu problem, tüm uçuşların en az sayıda kabin amiri görevlendirilerek kapsanmasını hedefleyen klasik bir Küme Örtme Problemi uygulamasıdır.

Makine Yenileme ve Bakım Planı

Bir işletmenin makinelerini en düşük toplam maliyetle yenileyebilmesi için zaman içerisindeki bakım planını oluşturması problemi, fiziki bir yol bulma problemi olmamasına rağmen En Kısa Yol Problemi algoritması kullanılarak çözülebilmektedir.

Süha Şirketi Karşılıklı Dışarmalı Kısıt

Süha Şirketi örneğinde, firmanın en fazla bir depo inşa etmek istemesi durumu modelde 'x3 + x4 <= 1' kısıtı ile temsil edilmiştir. Bu kısıt, iki seçenekten sadece birinin seçilebileceğini veya hiçbirinin seçilemeyeceğini garanti eder.

Süha Şirketi Koşullu Karar Kısıtları

Deponun sadece fabrikanın kurulduğu bölgeye yapılabilmesi koşulu, modelde 'x3 - x1 <= 0' ve 'x4 - x2 <= 0' kısıtları ile formüle edilmiştir. Bu sayede fabrika kurulmazsa (x1=0), deponun kurulması da (x3=1) engellenmiş olur.

Mobilya Atölyesi Üretim Uygulaması

Sandalye, masa ve tabure üretimi yapan bir atölyede, 360 m3 ahşap malzeme ve 130 saat işçilik kapasitesi bulunmaktadır. Aylık toplam satış karını en çoklamak amacıyla kurulan model, tüm değişkenlerin tamsayı olmasını gerektiren bütünüyle tamsayılı bir programlama modelidir.

Dal-Sınır Yönteminde İlk Çözüm Değerleri

Metindeki iki değişkenli örnek problemde, gevşetilmiş doğrusal programlama modelinin ilk çözümü köşe noktalarından C noktasında x1 = 15/4 ve x2 = 9/4 olarak bulunmuş ve amaç fonksiyonu üst sınırı Z = 165/4 (41.25) olarak hesaplanmıştır.

Dal-Sınır Algoritmasında DP-3 Alt Modeli

Dallandırma aşamasında x1 <= 3 kısıtı eklenerek çözülen DP-3 alt modelinde, her iki karar değişkeni de tamsayı değer alarak (x1 = 3, x2 = 3) çözülmüş ve Z = 39 değeriyle problemin ilk geçerli alt sınırını oluşturmuştur.

Dal-Sınır Algoritmasında DP-4 Çözümsüzlüğü

Dallandırma sürecinde x1 >= 4 ve x2 >= 2 kısıtları eklenerek oluşturulan DP-4 alt modelinin uygun çözüm bölgesinin boş olduğu (çözümünün olmadığı) grafik yöntemle tespit edilmiş ve bu dal daha fazla ilerletilmeden sonlandırılmıştır.

Dal-Sınır Algoritmasında Optimal Çözüme Ulaşılması

DP-7 alt modelinin çözülmesiyle elde edilen x1 = 5 ve x2 = 0 tamsayılı çözümü, Z = 40 değerini üreterek önceki alt sınır olan 39'u aşmış ve tüm dallar tamamlandığı için problemin kesin optimal çözümü olarak belirlenmiştir.

Sayımlama Yönteminin İşlem Yükü Sınırı

İki değişkenli örnek problemde tamsayı noktaları içeren çözüm kümesinde (S) toplam 25 farklı nokta bulunmaktadır. Değişken sayısı arttıkça bu kombinasyon sayısı üssel olarak arttığı için sayımlama yöntemi büyük modellerde kullanılamaz.

Yatırım Araçları ve Sırt Çantası İlişkisi

Bir işletmenin elindeki sınırlı sermayeyi aşmayacak şekilde, her birinin maliyeti ve getirisi bilinen yatırım projeleri arasından seçim yapması, çok boyutlu veya tek boyutlu sırt çantası probleminin en yaygın finansal uygulama alanıdır.

Sınavda Dikkat Et

  • Doğrusal programlama gevşetmesi (relaxation) yapıldığında elde edilen optimal amaç değeri, maksimizasyon problemlerinde tamsayılı model için her zaman bir ÜST SINIR oluşturur. Sınavda bu ilişkiyi yön olarak karıştırmamaya dikkat edin.
  • Yuvarlama yöntemiyle elde edilen çözümlerin kısıtları ihlal ederek uygun çözüm bölgesi dışına çıkabileceğini unutmayın. Sınavda 'her zaman optimal ve uygun çözüm verir' ifadesi yanlış bir ifadedir.
  • 0-1 modellerinde koşullu kararlar modellenirken (örneğin A projesi ancak B projesi seçilirse seçilebilir), kısıtın yönüne dikkat edin. Bu durum 'A <= B' şeklinde yazılır, yönü karıştırmak modeli tamamen hatalı yapar.
  • Dal-sınır yönteminde bir dalın ne zaman budanacağını (duracağını) iyi bilin: Dalın uygun çözümü yoksa, dalın tamsayılı çözümü mevcut alt sınırdan daha kötüyse veya dalda zaten tamsayılı bir çözüm elde edilmişse o dal budanır.
  • Gevşetilmiş doğrusal programlama modeli çözüldüğünde tüm değişkenler zaten tamsayı çıkıyorsa, dal-sınır algoritmasına devam edilmez; bulunan bu çözüm doğrudan tamsayılı modelin de optimal çözümüdür.
  • Sınavda doğrusal programlama ile tamsayılı programlama arasındaki fark sorulursa, her zaman 'karar değişkenlerinin tamsayı olması' seçeneğine odaklanın; çünkü bu ayrım konunun temelidir.
  • Maksimizasyon problemlerinde gevşetilmiş doğrusal programlama modelinin çözüm değerinin, tamsayılı model için her zaman bir 'üst sınır' oluşturduğunu unutmayın; bu bilgi doğru-yanlış veya hesaplama sorularında kritik önem taşır.
  • Eğer bir soruda 'evet-hayır', 'kurulsun-kurulmasın' gibi iki seçenekli kararlar varsa, bu modelin kesinlikle 'Sıfır-Bir (0-1) Tamsayılı Programlama' olduğunu hatırlayın.
  • Dal-sınır algoritmasında, tamsayılı çözüm veren bir dalın amaç fonksiyonu değerinin 'alt sınır' olarak belirlendiğini ve bu değerden daha kötü sonuç veren dalların doğrudan elendiğini (budandığını) aklınızda tutun.
  • Küme örtme, gezgin satıcı, en kısa yol ve sırt çantası problemlerinin tanımlarını ve uygulama alanlarını birbiriyle karıştırmamak için anahtar kelimelerine (örneğin sırt çantası için 'kapasite ve katkı', gezgin satıcı için 'başlangıç noktasına geri dönme') dikkat edin.