Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Kamu ekonomisi veya geleneksel adıyla kamu maliyesi, iktisadın bir alt disiplini olmakla birlikte çok disiplinli bir yapıya sahiptir. Kamusal karar alma süreçlerinin yapısı gereği siyaset bilimiyle; birey davranışlarını incelemesi yönüyle psikolojiyle; toplumsal dinamikler ve kültür boyutuyla sosyolojiyle; adalet normları ve etik kuralları çerçevesinde felsefe ve hukukla; kamu kurumlarının işleyişi yönünden ise kamu yönetimiyle yakın ilişki içindedir. Bu disiplinler arası kesişim, kamu ekonomisinin ardında yatan doktriner yaklaşımların analiz edilmesini zorunlu kılmaktadır.
Devlet, bir hukukçu veya siyaset bilimci için egemenlik ve otoriteyi temsil eden bir yapı iken, bir iktisatçı gözüyle bakıldığında ekonomide belirli işlevleri olan bir üretim ve finansman birimidir. Devlete yüklenen bu işlevler, iktisatçıların benimsediği doktriner bakış açılarına göre büyük değişiklik gösterir. Bu doğrultuda, devlete ekonomide asgari düzeyde rol biçen 'minimal devlet' anlayışından, tüm ekonomik faaliyetlerin devlet eliyle örgütlenmesini savunan 'kolektivist devlet' anlayışına kadar uzanan geniş bir yelpazede çeşitli devlet modelleri ortaya çıkmıştır.
Kamu ekonomisinin işleyişini açıklayan kuramlar temelde üç ana paradigma altında sınıflandırılabilir: Neoklasik paradigma, kamusal seçiş paradigması ve Marksist paradigma. Neoklasik paradigmada devlet, piyasa aksaklıklarını gidermekle yükümlü, toplumun refahını en üst düzeye çıkarmaya çalışan 'iyiliksever' (benevolent) bir mekanizma olarak ele alınır. Kamusal seçiş paradigması ise devleti, kendi kişisel çıkarlarını maksimize etmeye çalışan politikacı, bürokrat ve seçmenlerden oluşan bir alan olarak modeller. Son olarak Marksist paradigmaya göre devlet, sermaye sınıfının çıkarlarını korumak ve sürdürmek amacıyla kullanılan bir araç niteliğindedir.
Devletin varlık nedenini ve meşruiyetini açıklayan sosyal sözleşme fikri, 17. ve 18. yüzyıl Batı felsefesinde Thomas Hobbes, John Locke ve Jean-Jacques Rousseau tarafından sistematik olarak işlenmiştir. Bu düşünürlerin devletin kökenine dair yaklaşımları birbirinden önemli ölçüde ayrışmaktadır. Thomas Hobbes, ünlü eseri 'Leviathan'da insanların devlet öncesi doğal durumunu bir anarşi, kaos ve 'herkesin herkesle savaşı' dönemi olarak tanımlar. Hobbes'a göre bu güvensiz ortamdan kurtulmak isteyen insanlar, güvenliklerinin sağlanması karşılığında tüm hak ve özgürlüklerini kendi rızalarıyla mutlak bir egemene (Monark) devretmişlerdir.
John Locke ise Hobbes'un mutlak egemenlik fikrine karşı çıkarak insanların doğuştan özgür, eşit ve vazgeçilmez doğal haklara sahip olduğunu savunur. Locke'a göre bu hakların en başında mülkiyet hakkı gelmektedir. Rasyonel bireyler, doğuştan sahip oldukları bu hakları koruma altına almak amacıyla aralarında bir sözleşme yaparak devleti kurmuşlardır. Locke'un düşüncesinde devletin topladığı vergiler, yalnızca bireylerin can ve mal güvenliğini koruma hizmetinin bir karşılığı olarak meşruiyet kazanır. Locke, kurumların insan iradesiyle bilinçli olarak inşa edildiğini savunan 'kurucu' (constructivist) yaklaşımın temellerini atmıştır.
Jean-Jacques Rousseau'nun sözleşme anlayışı ise Hobbes ve Locke'un bireyci yaklaşımlarının aksine kolektivist bir nitelik taşır. Rousseau'ya göre bireyler hem kendi özel iradelerine sahiptir hem de toplumun ortak çıkarlarını temsil eden 'genel irade'ye tabidirler. Genel iradeye tabi olmak bireyleri kısıtlamaz, aksine özgür kılar. Rousseau'da devlet, toplumun iyiliği için çalışan ve hata yapmayan bir güçtür. Bireylerin bir ulusa ait olması ve ortak bir kimlik etrafında birleşmesi fikri ilk kez Rousseau ile literatüre girmiştir.
Sözleşmeci gelenek içinde kurumların ortaya çıkışı konusunda farklı yaklaşımlar mevcuttur. Locke'un temsil ettiği kurucu yaklaşım kurumları insan iradesinin bilinçli bir ürünü olarak görürken, Friedrich von Hayek gibi liberal düşünürler 'kendiliğindencilik' (spontaneous order) anlayışını savunurlar. Hayek'e göre insan rasyonelliği ve bilgisi sınırlı olduğundan, toplumsal ve siyasi kurumlar kasıtlı olarak kurulamaz; aksine tarihsel süreç içerisinde evrimsel bir şekilde kendiliğinden gelişir ve hayatta kalan güçlü kurumlar varlığını sürdürür.
Faydacı (utilitarian) felsefe, modern refah iktisadının ve normatif kamu ekonomisinin ahlaki ve metodolojik temelini oluşturur. Bu felsefe hem bireysel eylemlerin ahlaki doğruluğunu değerlendiren bir etik kuramı hem de kamu politikalarının etkinliğini ölçen bir kriter sunar. Faydacılığın özünde, ahlaki açıdan en doğru politikanın, toplumun geneline en yüksek düzeyde mutluluk ve fayda sağlayan politika olduğu düşüncesi yer alır.
Faydacı felsefenin kurucusu Jeremy Bentham'dır. Bentham'ın yaklaşımı, kökleri Antik Yunan Epiküryen felsefesine dayanan hazcılık (hedonizm) ilkesine dayanır. Buna göre insan davranışlarını yönlendiren iki temel güç haz ve acıdır. İnsanlar acıdan kaçınıp hazzı maksimize etmeye çalışırlar. Bentham, 'en fazla sayıda insana en yüksek düzeyde mutluluk' sağlanmasını toplumsal iyiliğin ölçütü olarak kabul eder. Bu yaklaşımın diğer iki temel ilkesi 'sonuççuluk' (eylemlerin süreçlerine değil, ortaya çıkardığı sonuçlara bakılması) ve 'toplam faydanın en-çoklaştırılması'dır (toplum refahının, bireysel faydaların aritmetik toplamına eşit olması).
Bentham'ın faydayı nicel olarak ölçülebilir (kardinal) kabul eden ve çoğunluğun hazzı için azınlığın acı çekmesini meşrulaştırabilen katı yaklaşımı, daha sonra John Stuart Mill tarafından revize edilmiştir. Mill, faydacılığa ahlaki ve niteliksel bir boyut kazandırmıştır. Maddi ve fiziki hazların yerine kültürel, entelektüel hazları ön plana çıkarmış; eğitim yoluyla bireylerin diğer insanlara sempati duymasının sağlanabileceğini savunmuştur. Mill'in felsefesinde bireysel özgürlükler çok büyük bir öneme sahiptir.
Modern dönemde Lionel Robbins'in çalışmalarıyla şekillenen 'yeni refah iktisadı', faydanın ölçülebilir (kardinal) olduğu varsayımını reddederek faydanın yalnızca sıralanabilir (ordinal) olduğunu kabul etmiştir. Bu dönüşüm, kamu ekonomisinde toplumsal refah fonksiyonunun belirlenmesini zorlaştırmıştır. Kenneth Arrow'un geliştirdiği 'İmkânsızlık Teoremi', bireysel tercihlerden yola çıkılarak belirli demokratik ve rasyonel koşullar altında tutarlı bir toplumsal sıralamaya (sosyal refah fonksiyonuna) ulaşılamayacağını kanıtlamıştır. Bu durum, günümüzde de tartışılmaya devam eden 'sosyal seçiş' yaklaşımının doğmasına yol açmıştır.
1870'li yıllarda iktisat biliminde yaşanan 'Marjinalist Devrim', klasik iktisadın 'emek-değer' teorisi yerine 'fayda-değer' teorisini getirmiştir. William Stanley Jevons, Carl Menger ve Léon Walras gibi öncü iktisatçılar, malların değerinin onların üretiminde harcanan emekle değil, tüketicinin o maldan elde ettiği marjinal fayda ile belirlendiğini savunmuşlardır. Bu dönemde kurulan Avusturya Okulu (von Wieser, Böhm-Bawerk, von Mises, Hayek ve Schumpeter) metodolojik bireycilik, sübjektivizm, tümdengelimcilik ve bireylerin rasyonel-özçıkarcı davranışları ilkelerini iktisadi analizin merkezine yerleştirmiştir.
Marjinalist teorinin kamu ekonomisine en büyük katkısı, kamu kesiminin optimal büyüklüğünün ve vergilemenin sınırlarının belirlenmesi konularında olmuştur. Alfred Marshall'ın kısmi denge analizi çerçevesinde geliştirdiği arz-talep modeli, İtalyan iktisatçılar Maffeo Pantaleoni ve Antonio de Viti de Marco tarafından kamu ekonomisine uyarlanmıştır. Knut Wicksell ise kamu harcamalarının etkin üretim düzeyinin, bu harcamaları finanse edecek vergilerle birlikte ele alınması gerektiğini savunarak modern kamu maliyesi analizlerine öncülük etmiştir.
Wicksell'in çalışmalarından esinlenen Erik Lindahl, 1919 yılında kamu mallarının optimal üretim düzeyini belirlemek amacıyla 'gönüllü değişim' modelini geliştirmiştir. Lindahl modelinde, kamu mallarının fiyatı olarak kabul edilen 'vergi-fiyat' ile üretim miktarı arasındaki ilişki analiz edilir. Bu model daha sonra Paul Samuelson tarafından genelleştirilmiştir. Ancak hem Lindahl hem de Samuelson modellerinde, bireylerin kamu mallarına olan gerçek taleplerini gizleme eğilimleri (bedavacılık sorunu) tam olarak çözülememiştir. Günümüzde oyun teorisi yöntemleri kullanılarak bu sorunun aşılmasına çalışılmaktadır.
Marjinalist iktisadı faydacı felsefeyle harmanlayan Arthur Cecil Pigou, toplumsal refahı maksimize edecek kamu politikası araçlarını incelemiştir. Pigou, negatif dışsallıkların (çevre kirliliği vb.) içselleştirilmesi için 'Pigou vergisi' uygulanmasını ve gelirin azalan marjinal faydası ilkesine dayanarak artan oranlı vergilemeyi savunmuştur. Neoklasik kamu maliyesi teorisi, devletin piyasa aksaklıklarını (kamusal mallar, dışsallıklar, eksik rekabet vb.) gidermekle görevli 'iyiliksever' bir yapı olduğunu kabul eder ve devletin kendi içsel dinamiklerini veya kurumsal yapısını analiz dışı bırakır.
Kamusal seçiş (public choice) ekolü, neoklasik iktisadın ve refah iktisadının benimsediği 'iyiliksever devlet' varsayımını kökten reddeder. Bu ekolün temsilcileri, piyasaların aksayabileceği gibi devletin de aksayabileceğini (devlet başarısızlığı / government failure) savunurlar. Kurucusu James Buchanan olan bu yaklaşım, piyasada rasyonel ve kendi çıkarını düşünen (homo economicus) bireyin, kamu kesimine (siyaset ve bürokrasi alanına) geçtiğinde birdenbire toplum çıkarını düşünen bir 'meleğe' dönüşeceği varsayımını tutarsız bulur.
Kamusal seçiş teorisinde siyaset süreci bir 'siyasi değiş-tokuş' (political exchange) olarak modellenir. Kamu ekonomisinin arz yönünü, oy sayılarını maksimize etmeye çalışan politikacılar ile bütçelerini ve etki alanlarını genişletmek isteyen bürokratlar oluşturur. Talep yönünde ise kendi çıkarlarını korumaya çalışan seçmenler ve organize olmuş çıkar grupları yer alır. Siyasi piyasadaki bu aktörlerin etkileşimi, kaynakların verimsiz alanlara aktarılmasına ve kamu kesiminin gereğinden fazla büyümesine yol açar. Bu durum, çıkar gruplarının devletten haksız kazanç elde etmeye çalıştığı 'rant kollama' (rent-seeking) faaliyetlerini besler.
Kamusal seçiş teorisyenlerine göre devlet başarısızlığının en önemli nedenlerinden biri 'oy çokluğu' kuralıdır. Bu kural altında çoğunluğu elinde bulunduran koalisyonlar, faydası kendilerine ait olan projelerin maliyetini azınlıkların üzerine yıkarak kamu bütçesini büyütürler. Bu sorunun çözümü için James Buchanan ve Gordon Tullock tarafından yazılan 'Uzlaşmanın Matematiği' (Calculus of Consent, 1962) adlı eserle 'Anayasal İktisat' disiplini geliştirilmiştir. Anayasal iktisat, azınlıkların ve gelecek nesillerin haklarını korumak amacıyla mali ve siyasi kararların anayasal düzeyde (oy birliği kuralıyla) sınırlandırılmasını savunur.
Klasik kurumsalcı iktisat, 19. yüzyılda neoklasik teorinin bireyi toplumsal ve tarihsel bağlamından koparan 'atomize' yaklaşımına bir tepki olarak doğmuştur. En önemli temsilcisi Thorstein Veblen olan bu okul, ekonomik süreçlerin evrensel yasalarla değil, toplumların tarihsel olarak geliştirdikleri kurumsal yapılar çerçevesinde açıklanabileceğini savunur. Kurumsalcı yaklaşıma göre kurumlar ile bireyler arasında karşılıklı bir etkileşim vardır; kurumlar bireysel tercihleri ve davranış kalıplarını şekillendirir.
1930'lu yıllarda Ronald Coase'un 'Firma Teorisi' çalışmasıyla başlattığı ve daha sonra Douglass North ile Oliver Williamson tarafından geliştirilen 'Yeni Kurumsalcı İktisat', neoklasik teorinin varsayımlarını dışlamak yerine onun boşluklarını doldurmayı hedefler. Yeni kurumsalcı iktisat, piyasaların işleyişinde ortaya çıkan 'muamele maliyetleri' (transaction costs) kavramına odaklanır. Devlet, hukuk, gelenekler ve mülkiyet hakları gibi kurumların temel işlevi, bu muamele maliyetlerini ve belirsizlikleri azaltarak ekonomik etkinliği sağlamaktır.
Evrimci iktisadın öncüsü Joseph Schumpeter ise teknolojik gelişmelerin ve yeniliklerin (inovasyon) ekonominin itici gücü olduğunu savunmuştur. Schumpeter'e göre tam rekabetçi piyasalar aşırı kârları yok ettiği için Ar-Ge yatırımlarını teşvik etmez; bu nedenle devletin patent haklarını koruma ve Ar-Ge faaliyetlerini finanse etme gibi kurumsal düzenlemelerle teknolojik ilerlemeyi desteklemesi gerekir. Günümüzde yeni kurumsalcı analizler, asimetrik bilgi ve ahlaki tehlike (moral hazard) gibi piyasa aksaklıklarının devletin kurumsal müdahaleleriyle nasıl çözülebileceği üzerine yoğunlaşmaktadır.
Klasik politik iktisadın emek-değer teorisine dayanan en radikal eleştiri Karl Marx tarafından getirilmiştir. Marxist paradigma, kapitalist sistemi özel mülkiyet altında kısıtsız piyasa üretimi, her metanın değerinin içerdiği emek miktarıyla belirlenmesi ve kapitalistler arası rekabet nedeniyle uzun dönemde kâr oranlarının düşme eğilimi göstermesi temellerine dayandırır. Bu çerçevede devlet, tarafsız bir hakem veya iyiliksever bir mekanizma değil, egemen sermaye sınıfının çıkarlarını koruyan ve emekçi sınıfın sömürülmesini meşrulaştıran baskıcı bir araçtır.
Kamu ekonomisi analizini Marxist perspektifle ele alan en önemli düşünür James O'Connor'dır. O'Connor, 20. yüzyılda modern devlet harcamalarının aşırı artmasını, tekelci sermayenin büyümesi ve sermaye maliyetlerinin toplumsallaştırılması süreciyle açıklar. Toplumsallaştırma, özel firmaların üretim ve altyapı maliyetlerinin devlet bütçesinden karşılanarak yükün tüm topluma (vergi mükelleflerine) yayılması anlamına gelir.
O'Connor'a göre devlet harcamaları iki temel işlevi yerine getirir: Birikim ve meşruiyet. Birikim işlevi kapsamında yapılan 'toplumsal sermaye harcamaları', üretkenliği artıran altyapı yatırımlarını (toplumsal yatırım) ve emeğin yeniden üretim maliyetini düşüren sağlık, emeklilik gibi harcamaları (toplumsal tüketim) kapsar. Devletin 'meşruiyet' işlevi doğrultusunda yaptığı savunma, güvenlik ve adalet gibi harcamalar ise toplumsal düzeni ve kapitalist sistemin devamlılığını sağlamaya yöneliktir.