Ünite 2: Türkiye’nin Yönetim Yapısına Hâkim Anayasal İlkeler 1 — Önemli Kavramlar

Kamu hizmetlerinin ve idari faaliyetlerin devlet merkezinden, tek bir elden ve tek bir devlet tüzel kişiliği altında yürütülmesidir. Bu sistemde tüm kararlar başkentteki merkezi organlarca alınır ve taşra teşkilatı hiyerarşik olarak merkeze bağlıdır.

Kamu hizmetlerinin, merkezi idarenin hiyerarşik yapısı dışında yer alan, kendilerine ait bütçesi ve ayrı kamu tüzel kişiliği bulunan özerk kuruluşlar tarafından yürütülmesidir. Yerel yönetimler ve hizmet kaygısıyla kurulan üniversiteler buna örnektir.

Devletin egemenlik gücünün, yasama, yürütme ve yargı organlarının tek bir merkezde toplanması durumudur. Bu yapıya sahip devletlere üniter devlet denir ve Türkiye bu modelin en somut örneklerinden biridir.

Kamu hizmetlerine ilişkin tüm politikaların belirlenmesi, kararların alınması ve yürütülmesi yetkisinin merkezi idare organlarında toplanmasıdır. Taşra birimlerinin kendi başlarına karar alma yetkileri son derece kısıtlıdır.

Siyasi gücün tek bir merkezde toplandığı, yasama, yürütme ve yargı organlarının tek olduğu ve egemenliğin paylaşılmadığı devlet modelidir. Türkiye, Portekiz ve Yunanistan bu devlet biçimine örnek gösterilebilir.

Siyasi otoritenin ve egemenliğin merkez ile üye devletler (eyaletler, kantonlar) arasında paylaşıldığı, birden fazla yasama ve yürütme organının bulunduğu devlet yapısıdır. Amerika Birleşik Devletleri ve Almanya bu modele örnektir.

Merkezi idarenin taşradaki en üst yöneticisine (valiye), merkeze danışmadan devlet adına karar alabilme ve uygulayabilme yetkisinin tanınmasıdır. Bu yetki sadece illerin idaresinde vali tarafından kullanılabilir.

Kamu hizmetlerinin yürütülmesi yetkisinin, merkezi idareden ayrı kamu tüzel kişiliğine sahip olan yerel yönetimlere veya hizmet kuruluşlarına devredilmesidir. Türkiye'de uygulanan yerinden yönetim modeli bu şekildedir.

Yerel yönetim birimlerine veya eyaletlere yasama ve yürütme konularında anayasal düzeyde kısmi bağımsızlık verilmesidir. Federal devletlerdeki eyalet veya kanton yapılanmaları bu sisteme dayanır.

Belirli bir coğrafi sınır içindeki yerel ve ortak ihtiyaçları karşılamak üzere kurulmuş, karar organları halk tarafından seçilen özerk kamu tüzel kişileridir. Belediyeler ve köyler bu gruba girer.

Belirli bir teknik, bilimsel, kültürel veya ekonomik kamu hizmetinin uzmanlık gerektirmesi nedeniyle merkezi idare dışındaki ayrı bir örgütlenme ve tüzel kişilik altında yürütülmesidir. Üniversiteler ve TRT buna örnektir.

İdari teşkilattaki çok sayıda farklı birim ve kuruluşun, devletin tekliği ilkesi gereğince uyum içinde çalışmasını ve bir bütün oluşturmasını zorunlu kılan anayasal ilkedir. Bu bütünlük hiyerarşi ve idari vesayetle sağlanır.

Aynı kamu tüzel kişiliği içerisindeki görevliler arasında var olan astlık-üstlük ilişkisini ve üstün ast üzerindeki yönetsel denetim ve emir verme gücünü ifade eden hukuki araçtır.

Merkezi idarenin, yerinden yönetim kuruluşlarının eylem, işlem ve bazen de organları üzerinde, idarenin bütünlüğünü sağlamak amacıyla kanunun çizdiği sınırlar çerçevesinde sahip olduğu denetim yetkisidir.

Amirin astına verdiği emrin kanun, tüzük, yönetmelik veya anayasa hükümlerine aykırı olması durumudur. Ast bu emri yerine getirmez ve amire bildirir; amir yazılı olarak ısrar ederse emir yerine getirilir ancak sorumluluk amire ait olur.

Amir tarafından verilen ve konusu doğrudan ceza kanunlarına göre suç oluşturan talimatlardır. Bu tür emirler, amir yazılı ısrar etse dahi hiçbir suretle yerine getirilemez; getiren memur sorumluluktan kurtulamaz.

İdari işlemlerin mevzuata, kanunlara ve anayasal kurallara uygun olup olmadığının incelenmesidir. İdari vesayet makamları yerinden yönetim kuruluşları üzerinde sadece bu denetimi yapabilirler.

Bir idari işlemin hukuka uygunluğunun yanı sıra, kamu yararına, hizmetin gereklerine ve mali kaynakların verimli kullanılmasına uygun olup olmadığının denetlenmesidir. Hiyerarşik amirler bu denetimi yapabilir.

İdarenin kuruluşunun, görevlerinin ve yetkilerinin ancak kanunla düzenlenmesini ve idarenin tüm eylemlerinde kanunlara bağlı kalmasını zorunlu kılan anayasal ilkedir.

Kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulan, kamu gücü ayrıcalıklarına sahip, hak ve borç edinebilen ve kamu yararını gerçekleştirmek amacıyla faaliyet gösteren hukuksal şahsiyetlerdir.

Merkezi idare teşkilatında yer alan tüm bakanlıkların, Cumhurbaşkanlığının ve taşra teşkilatlarının (valilik, kaymakamlık) altında toplandığı, ülkenin en büyük ve tek ana kamu tüzel kişiliğidir.

Gerçek kişilerin kendi serbest iradeleriyle, belirli bir amacı gerçekleştirmek üzere kurdukları ve özel hukuk hükümlerine tabi olan dernek, vakıf ve şirket gibi kişi veya mal topluluklarıdır.

Kamu tüzel kişilerine, kamu hizmetlerini etkin yürütebilmeleri için tanınan, tek taraflı işlem yapabilme, kamulaştırma, vergi muafiyeti ve resen icra gibi özel hukuk kişilerine tanınmayan üstün yetkilerdir.