Gelişmekte olan ülkelerin sağlıklı ve sürdürülebilir bir ekonomik büyüme sürecine girmelerinin önünde iki temel yapısal engel bulunmaktadır. Bu engellerden ilki, millî gelir düzeylerinin son derece düşük olması ve buna bağlı olarak ortaya çıkan iç tasarruf yetersizliğidir. Millî gelir denklemine göre elde edilen gelirden tüketim ve tasarruf olmak üzere iki temel sızıntı gerçekleşir. Gelişmekte olan ülkelerde kişi başına düşen millî gelir düzeyinin düşüklüğünün yanı sıra, toplumsal düzeyde yaygın olan gösteriş tüketimi gibi faktörler marjinal tüketim eğilimini aşırı derecede yükseltmektedir. Bu durum, marjinal tasarruf eğiliminin sıfıra yaklaşmasına ve yatırımları finanse edecek yerli kaynakların (tasarrufların) oluşamamasına yol açar. Sermaye birikiminin yetersiz kalması, üretim kapasitesinin artırılmasını ve yeni istihdam olanaklarının yaratılmasını doğrudan engeller. Bu durum, ülkenin düşük gelir düzeyinde çakılıp kalmasına yol açan kısır bir döngü yaratır. Çağdaş büyüme teorileri arasında önemli bir yere sahip olan Harrod-Domar modeline göre, büyümenin temel sürükleyici gücü yatırımlardır ve yatırım miktarını artırmak ancak tasarruf hacmini çoğaltmakla mümkündür. Dolayısıyla, tasarruf katsayısının düşüklüğü bu ülkelerin büyüme çabalarının önündeki en büyük yapısal barikatlardan biridir. Gelişmekte olan ülkelerin karşılaştığı ikinci büyük engel ise ödemeler dengesi açığıdır. Bu ülkeler, üretim süreçleri için gerekli olan petrol gibi stratejik ham maddeleri ve sanayileşme için zorunlu olan sermaye mallarını ithal etmek zorundadır. Bu ithalat gereksinimi, yetersiz ihracat kapasitesi ile birleştiğinde kronik dış ticaret ve ödemeler dengesi açıklarına yol açar. İktisat literatüründe geliştirilen 'ikiz açık teorisi' ve 'açık teorisi', bu ülkelerin ekonomik büyümelerini gerçekleştirebilmek için kaçınılmaz olarak dış kaynaklara (dış borçlanma ve yabancı sermaye) ihtiyaç duyduklarını açıkça ortaya koymaktadır. İkinci Dünya Savaşı'nın ardından harap olan ülke ekonomileri ve az gelişmiş ülkelerin geri kalmışlık sorunları, küresel ölçekte hem ekonomik hem de sosyal bir huzursuzluk kaynağı haline gelmiştir. Bu dönemden itibaren büyüme ve kalkınma meseleleri ekonomi literatürünün merkezine yerleşmiştir. 1950'li yıllara kadar temel amacı ekonomik istikrarı sağlamak olan maliye politikası, 1960'lı yıllardan itibaren tam istihdam düzeyindeki bir ekonomide sürdürülebilir ve yüksek bir büyüme hızının nasıl sağlanacağına odaklanmıştır. Ekonomik büyüme ve ekonomik kalkınma kavramları sıklıkla karıştırılsa da aralarında belirgin farklar vardır. Büyüme, niceliksel (kantitatif) bir kavram olup, bir ekonomideki üretim miktarının ve kişi başına düşen reel millî gelirin uzun dönemli ve sürekli artışını ifade eder. Kalkınma ise niteliksel (kalitatif) bir kavramdır; gelir artışının yanı sıra ekonomik, sosyal, siyasal, kültürel ve kurumsal yapıda refah artışını sağlayacak köklü dönüşümlerin gerçekleşmesini kapsar. Büyüme, kaynakların daha verimli kullanılması veya mevcut kaynaklara yenilerinin eklenmesiyle sağlanır. Ekonomik büyüme, gerçekleşme biçimlerine göre farklı çeşitlere ayrılır. 'Durgun büyüme', millî gelir artışının nüfus artış hızıyla aynı oranda olması durumudur; bu durumda kişi başına düşen gelir artmadığı için refah artışı sağlanamaz. 'Spontane büyüme', liberal iktisadi yaklaşım doğrultusunda devlet müdahalesi olmadan kaynakların piyasa mekanizmasıyla kendiliğinden harekete geçerek büyümesidir. 'Planlı büyüme' ise kıt kaynakların merkezi bir otorite tarafından hazırlanan planlar çerçevesinde yönlendirilmesidir. Eğer bu plan tüm sektörleri kapsıyorsa 'otoriter', sadece belirli sektörlere rehberlik ediyorsa 'yol gösterici' plan adını alır. Büyümenin diğer çeşitleri ise dış dünyaya açıklık ve sektörler arası ilişkilere göre şekillenir. 'Kapalı büyüme', ülkenin dışa kapalı bir şekilde sadece kendi öz kaynaklarını kullanarak büyümesidir. 'Açık büyüme' ise günümüz serbest piyasa ekonomilerinde görülen, dış âlemdeki üretim faktörlerinden ve dış ticaretten yararlanılan büyüme modelidir. Sektörel açıdan bakıldığında; 'dengeli büyüme', ekonomideki tüm sektörlerin birbirine olan bağımlılığı gözetilerek eş anlı olarak geliştirilmesini savunur. Buna karşın 'dengesiz büyüme', kaynakları yetersiz olan gelişmekte olan ülkelerde tüm sektörleri aynı anda büyütmek yerine, ekonominin lokomotifi olan belirli öncelikli sektörlere kaynak yığılmasını ve bu yolla yaratılan dengesizliklerin büyümeyi kamçılamasını öngörür. Ülkeler arasındaki gelişmişlik ve büyüme hızı farklarının temelinde, büyümeyi belirleyen stratejik faktörlerin kullanım düzeyi ve niteliği yatmaktadır. Neo-Keynesyen Büyüme Teorisi çerçevesinde şekillenen Harrod-Domar büyüme modelinde, büyümeyi belirleyen en stratejik faktör yatırımlar ve buna bağlı olarak gerçekleşen fiziki sermaye birikimidir. Yatırımların hem gelir yaratıcı (talep yönlü) hem de kapasite artırıcı (arz yönlü) çift yönlü etkisi bulunmaktadır. Bu modelde ekonomik büyüme, marjinal tasarruf eğilimi ile sermaye/hasıla oranının bir fonksiyonudur. Büyüme hızını artırmak için ya tasarruf oranının yükseltilmesi ya da sermaye/hasıla oranının düşürülmesi (sermayenin daha verimli kullanılması) gerekir. Harrod-Domar modelinin büyümeyi yalnızca fiziki sermaye birikimiyle açıklaması ve üretim faktörleri arasında sabit bir oran varsayması, iktisadi gerçekleri açıklamada yetersiz kalmıştır. Bu eksikliği gidermek amacıyla Neo-Klasik Büyüme Teorisi geliştirilmiştir. Neo-Klasikler, üretim faktörleri olan emek ve sermaye arasında ikame olanaklarının mevcut olduğunu savunmuşlardır. Bu modele göre, emek arzı arttığında ücretler düşecek, girişimciler daha ucuz olan emeği sermaye yerine ikame edecek ve böylece faktörler arasındaki denge korunacaktır. Neo-Klasik büyüme modelinde büyüme hızını belirleyen üç temel stratejik faktör bulunmaktadır: teknolojik gelişme, nüfus artışı (emek arzı) ve sermaye birikimi. Maliye politikasının temel görevi, bu üç stratejik faktörü olumlu yönde etkileyecek araçları ve teşvikleri hayata geçirmektir. Devletin uygulayacağı harcama, vergi ve borçlanma politikaları doğrudan bu üç dinamik üzerinde şekillenerek ülkenin uzun dönemli büyüme patikasını belirler. Devletin büyüme ve kalkınmayı desteklemek amacıyla yapacağı harcamaları sağlıklı bir şekilde finanse edebilmesi için öncelikle kamu tasarrufu yapması gerekir. Eğer kamu harcamaları tasarruflarla değil de bütçe açıklarıyla finanse edilirse, bu durum faiz oranlarını yükselterek özel sektör yatırımlarını dışlar (crowding-out etkisi). Wagner Kanunu'na göre, sanayileşme ve sosyal gelişmeyle birlikte devletin ekonomideki rolü ve dolayısıyla kamu harcamalarının millî gelir içindeki payı kaçınılmaz olarak artış gösterir. Bu doğrultuda, kamu harcamalarının kompozisyonu büyüme üzerinde belirleyici rol oynar. Kamu harcamaları içinde yer alan reel harcamalar, yatırım ve cari harcamalar olmak üzere ikiye ayrılır. Yatırım harcamaları (yol, baraj, köprü, elektrik gibi altyapı yatırımları), özel sektör yatırımlarının maliyetini düşürerek ve kârlılığını artırarak onlara bir davetiye çıkarır. Bu durum kamu ve özel yatırımlarının birbirini tamamlamasını sağlar. Cari harcamalar ise devletin günlük işleyişine yönelik tüketim harcamaları olup, doğrudan üretim kapasitesini artırmadığı için genellikle daha az verimli kabul edilir. Ancak, beşerî sermayeye (eğitim ve sağlık) yönelik yapılan cari harcamalar, yani 'kalkınma carileri', nitelikli iş gücü yaratarak bu olumsuz yargıyı kırar ve uzun dönemli büyümenin en önemli motoru haline gelir. Transfer harcamaları da büyüme sürecinde önemli işlevlere sahiptir. Gelişmekte olan ülkelerde sosyal transferler (emekli, dul, yetim aylıkları) gelir adaleti için kritik öneme sahip olsa da kaynak yetersizliğinden ötürü bütçe içindeki payları düşüktür. Buna karşılık, sermaye birikimini doğrudan destekleyen mali transferler (sübvansiyonlar ve teşvikler) bütçede daha fazla yer kaplar. Ancak, iktisadi transferler kapsamında yer alan borç faiz ödemelerinin bütçedeki payının artması, yatırımlara ayrılacak kaynakları erittiği için büyüme ve kalkınmanın önündeki en büyük engellerden birini oluşturur. Vergiler, özel kesimden kamu kesimine aktarılan zorunlu ve karşılıksız kaynaklardır. Özel sektörün tasarruf yetersizliği nedeniyle gerçekleştiremediği sermaye birikimi, vergileme yoluyla kamu tasarrufuna dönüştürülerek büyümeye kanalize edilebilir. Vergi politikasının temel amacı; emek arzı, sermaye birikimi ve teknolojik gelişme üzerinde bozucu etkiler yaratmadan, bu faktörleri teşvik edecek şekilde tasarlanmasıdır. Ayrıca büyüme sürecinde ortaya çıkabilecek aşırı tüketim talebi vergilerle kontrol altına alınmalı ve vergilerin otomatik stabilizatör işlevi etkin şekilde çalışmalıdır. Gelir vergileri (kişisel gelir vergisi ve kurumlar vergisi), ekonomik gelişmenin ileri aşamalarında toplam vergi gelirleri içinde en büyük paya sahip olur. Kişisel gelir vergisinin artan oranlı tarifesi, otomatik stabilizatör işlevi görerek gelir dağılımında adaleti sağlar ancak yüksek marjinal vergi oranları çalışma şevkini kırarak emek arzı üzerinde olumsuz (ikame) etki yaratabilir. Bu olumsuz etki, verginin hissettirilmeden tahsil edildiği 'kaynakta kesme' (stopaj) yöntemiyle azaltılabilir. Kurumlar vergisi ise yüksek oranlı uygulandığında yatırım kararlarını saptırabilir ve risk alma eğilimini zayıflatabilir. Bu olumsuzluklar; hızlandırılmış amortisman ve zarar mahsubu gibi yöntemlerle telafi edilebilir. Gider (tüketim) vergileri, mali idarenin zayıf olduğu gelişmekte olan ülkelerde tahsilat kolaylığı nedeniyle can simidi görevi görür. Gider vergileri tüketimi cezalandırıp tasarrufu teşvik eder ve lüks ithalata uygulandığında döviz tasarrufu sağlar. Ancak bu vergilerin en büyük dezavantajı, düşük gelirlilerin bütçesinden daha büyük pay alarak 'tersine artan oranlı' etki yaratması ve gelir adaletsizliğine yol açmasıdır. Bu durum, temel ihtiyaç maddelerinde düşük, lüks tüketim mallarında yüksek vergi oranları uygulanarak aşılabilir. Servet vergileri ve spekülatif kazançların vergilendirilmesi de kaynakların verimsiz alanlardan çekilerek üretken yatırımlara yönlendirilmesini sağlar. Büyüme sürecindeki ülkelerde hükümetler, vergilerin yaratacağı siyasi ve sosyal tepkilerden kaçınmak için alternatif bir finansman kaynağı olan borçlanmaya sıklıkla başvururlar. Borçlanma, bütçe açıklarının kapatılmasının yanı sıra doğrudan kalkınmanın finansmanı amacıyla da kullanılır. Yerli tasarrufların yetersiz olduğu durumlarda dış borçlanma kaçınılmaz hale gelirken, tasarruf hacmi genişledikçe iç borçlanma imkanları da artar. İç borçlanma; bankacılık sistemi, kurumsal tasarruflar, kamu kurumları ve özel kişilerden yapılır. Tasarruf yetersizliği durumunda devlet, zorunlu tasarruf fonları veya tasarruf bonoları gibi 'cebri borçlanma' yöntemlerine başvurabilir. Devletin piyasadan yoğun şekilde borçlanması, faiz oranlarını yükselterek özel sektörün kredi kullanmasını zorlaştırır ve özel yatırımları piyasadan dışlar (crowding-out). Ayrıca, devletin Merkez Bankası'ndan borçlanması (para basılması) para arzını artırarak doğrudan enflasyona yol açar. Ticari bankalardan borçlanmada ise bankaların fazla rezervleri yoksa özel sektöre açacakları krediler daralır. Dış borçlanma, yurt içi tasarruf-yatırım açığı ile ithalat gereksiniminden doğan ödemeler dengesi açığını (ikiz açık) kapatmak için kullanılır. Bazı ülkeler dış borçlanmaya dayalı 'dışa açık büyüme' stratejileriyle kalkınmış olsalar da bu durum onları küresel dalgalanmalara karşı hassas hale getirir. İç borçlanmadan farklı olarak dış borçlanma, anapara ve faiz ödemeleri nedeniyle ülkeden dışarıya doğrudan reel kaynak transferine yol açar. Eğer dış borçla elde edilen fonlar üretim kapasitesini artıracak verimli yatırımlarda kullanılmamışsa, ülke borç ödeme krizine girer ve ekonomik olarak küçülür.