Sesli Özet
← Ünite 6

Ünite 6: Vergi Hukukunda Süreler ve Mücbir Sebepler — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. Seslendirme metninin tamamı aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Süre, hakların talep edilmesi, ödevlerin yerine getirilmesi, yetkilerin kullanılması ve diğer sebeplerle belirlenen zaman aralığıdır. Vergi hukukunda, vergi alacaklısı olan devlet ile mükellef ve vergi sorumlusu arasındaki ilişkiler çerçevesinde, yetkilerin kullanımı, hakların elde edilmesi ve ödevlerin yerine getirilmesi belirli sürelere bağlanmıştır. Süreler; süreyi koyan devlet organı, hukuki nitelikleri, ifade edildikleri zaman birimi ve ilgili bulundukları kişiler gibi çeşitli ölçütler kullanılarak sınıflandırılmaktadır. Vergi hukukunda sürelere ilişkin hükümlerin temel kaynağını Vergi Usul Kanunu (VUK) oluşturmakla birlikte, İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) da uygulama alanı bulmaktadır. Süreyi koyan devlet organı ölçütü esas alındığında yapılan sınıflandırmaya organik (işlevsel) sınıflandırma denir. Bu sınıflandırmaya göre süreler; kanuni süreler, idari süreler ve yargısal süreler olmak üzere üç gruba ayrılır. Kanuni süreler, vergi kanunları ile doğrudan konulmuş bulunan sürelerdir. VUK'un 14. maddesinin 1. fıkrasına göre 'vergi muamelelerinde süreler vergi kanunları ile belli edilir'. Bu sürelerin dayanağı vergi hukukuna egemen olan 'verginin kanuniliği' ilkesidir. Kanuni süreler, kanunda aksine açık bir hüküm bulunmadığı sürece, vergi idaresi veya yargı mercileri tarafından değiştirilemez, kısaltılamaz veya uzatılamaz. İdari süreler ise kanunda açık olarak süre belirtilmeyen hâllerde, vergi idaresince belirlenen sürelerdir. VUK'un 14. maddesinin 2. fıkrası uyarınca, idari sürelerin 15 günden aşağı olmaması ve ilgiliye usulüne uygun şekilde tebliğ edilmesi zorunludur. İdari süre verilebilmesi için kanunda o konuya ilişkin bir sürenin öngörülmemiş olması şarttır. Örneğin, mükelleflerden veya kamu kurumlarından bilgi istenmesi durumunda idarece verilen süreler ile takdir komisyonunun matrah takdiri için mükellefe defter ve belgelerini ibraz etmesi amacıyla tanıdığı 15 günden az olmayan süreler idari sürelere örnek teşkil eder. Yargısal süreler, kanunda süre belirtilmeyen durumlarda yargı organları (mahkemeler) tarafından belirlenen sürelerdir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 90. maddesine göre süreler kanunda belirtilir veya hâkim tarafından tespit edilir. Hâkim, kanundaki süreleri artırıp eksiltemezken, kendisinin belirlediği süreleri haklı gerekçelerle artırıp eksiltebilir. İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda da mahkemelerin bilgi ve belge ibrazı için taraflara uygun bir süre verebileceği ve bu sürenin haklı sebeplerle bir defaya mahsus olmak üzere uzatılabileceği hükme bağlanmıştır. Mükelleflerin vergi ödevlerini zamanında yerine getirmelerini engelleyen bazı olağanüstü olaylar ve durumlar sürelerin uzamasına yol açar. Bu nedenlerin başında mücbir sebepler, ölüm ve zor durum (mühlet verme) gelmektedir. Mücbir sebepler, mükellefin iradesi dışında meydana gelen, kontrol edilmesi ve önlenmesi mümkün olmayan, vergi ödevlerinin yerine getirilmesini doğrudan engelleyen olaylardır. VUK'un 13. maddesinde mücbir sebepler; ağır kaza, ağır hastalık, tutukluluk, yangın, deprem, su basması gibi afetler, mecburi gaybubetler ve defter ile belgelerin elden çıkması şeklinde dört grup halinde sayılmıştır. Mücbir sebebin varlığı halinde, bu sebep ortadan kalkıncaya kadar süreler işlemez ve durur. Sürelerin durmasıyla birlikte tarh (tahakkuk) zamanaşımı da işlemeyen bu süreler kadar uzar. Mücbir sebebin bu sonuçları doğurabilmesi için durumun herkesçe bilinmesi (malum olması) ya da ilgililer tarafından tevsik edilip belgelenmesi gerekir. Ayrıca mücbir sebepler vergi cezalarının kesilmesini de engeller; VUK'un 373. maddesine göre mücbir sebep halinde vergi cezası kesilmez. Afetler nedeniyle varlıklarının en az üçte birini kaybeden mükelleflerin vergi borçları ise zararla orantılı olarak terkin edilebilir. Ölüm hali de süreleri uzatan bir diğer önemli nedendir. Mükellefin ölümü halinde vergi ödevleri mirası reddetmemiş mirasçılarına geçer. VUK'un 16. maddesine göre, vergi kanunlarında aksine bir hüküm bulunmayan hallerde, ölüm dolayısıyla mirasçılara geçen ödevlerin yerine getirilmesinde bildirme ve beyanname verme sürelerine üç ay eklenir. Ancak özel kanunlarda farklı bir süre öngörülmüşse özel hüküm uygulanır. Örneğin, Gelir Vergisi Kanunu'nun 92. maddesinde ölüm halinde yıllık beyannamenin ölüm tarihinden itibaren dört ay içinde verileceği belirtildiğinden, bu durumda VUK'un genel nitelikli üç aylık ekleme hükmü değil, özel kanun hükmü uygulanır. Zor durum (mühlet verme), mükellefin vergi ödevlerini süresi içinde yerine getirmesini engelleyen veya aşırı derecede güçleştiren, ancak mücbir sebep derecesinde ağır olmayan hallerdir. Zor durumda bulunan mükelleflere, talepleri üzerine Maliye Bakanlığı tarafından kanuni sürenin bir katını, kanuni süre bir aydan az ise bir ayı geçmemek üzere ek süre verilebilir. Mühlet verilebilmesi için mükellefin sürenin bitiminden önce yazılı başvuruda bulunması, mazeretinin kabule layık görülmesi ve vergi alacağının tahsilinin tehlikeye girmemesi şarttır. Vergi hukukunda sürelerin hesaplanması VUK'un 18. maddesinde düzenlenmiştir. Gün olarak belirlenen sürelerde, sürenin başladığı gün hesaba katılmaz ve süre son günün tatil saatinde (mesai bitiminde) sona erer. Hafta veya ay olarak belirlenen sürelerde ise süre, başladığı güne son hafta veya ayda tekabül eden günün tatil saatinde biter. Eğer sürenin bittiği ayda, başladığı güne tekabül eden bir gün bulunmuyorsa (örneğin 31 Ocak'ta başlayan bir aylık sürenin bittiği Şubat ayında 31. gün olmadığından), süre o ayın son gününün tatil saatinde sona erer. Resmi tatil günleri sürelerin hesaplanmasına dahildir. Ancak sürenin son gününün resmi tatile rastlaması durumunda, süre tatili takip eden ilk iş gününün tatil saatine kadar uzar. Vergi yargısında dava açma süreleri İYUK'un 8. maddesinde düzenlenmiş olup, süreler tebliğ veya ilan tarihini izleyen günden itibaren başlar. Vergi yargısında sürelerin bitmesi mahkemelerin çalışmaya ara verme zamanına (adli tatile) rastlarsa, bu süreler ara vermenin sona erdiği günü (31 Ağustos) izleyen tarihten itibaren yedi gün uzayarak 7 Eylül mesai bitimine kadar uzamış sayılır. 5604 sayılı Kanun uyarınca her yılın 1-20 Temmuz tarihleri arası 'mali tatil' olarak uygulanır. Son günü mali tatile rastlayan beyanname verme, ödeme, uzlaşma ve cezada indirim başvuru süreleri mali tatilin son gününü izleyen tarihten itibaren yedi gün uzar. Vergiyle ilgili işlemlere ilişkin dava açma süreleri de mali tatil süresince işlemez ve tatilin bitiminden itibaren kaldığı yerden devam eder. Gümrük idareleri, il özel idareleri ve belediyeler tarafından tarh ve tahsil edilen vergi, resim ve harçlar hakkında ise mali tatil hükümleri uygulanmaz.