İnfografik
← Ünite 9
Anayasa Hukuku

Ünite 9: Yasama Organı (Tbmm Üyelerinin Seçimi, Hukuki Statüsü, Tbmm'nin İç Yapısı ve Çalışma Düzeni)

27 Mayıs 1960 Darbesi ve İdamlar
Türk Silahlı Kuvvetleri içindeki bir grup subay tarafından gerçekleştirilen darbe sonrasında kurulan 'Yüksek Adalet Divanı' yargılamaları neticesinde Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatih Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan İmralı Adası'nda idam edilmiştir.
1961 Anayasası Referandum Sonuçları
Kurucu Meclis tarafından hazırlanan 1961 Anayasası, 9 Temmuz 1961 tarihinde halkoyuna sunulmuş ve %61,5 'evet' oyuna karşılık %38,5 'hayır' oyu ile kabul edilerek yürürlüğe girmiştir.
1961 Temsilciler Meclisi Dağılımı
158 sayılı Kanun'a göre oluşturulan Temsilciler Meclisi'nde CHP 49, CKMP 25 temsilciye sahipken; kapatılan Demokrat Parti taraftarlarına hiç yer verilmemiş, geri kalan üyeler barolar, basın ve sendikalar gibi meslek gruplarından seçilmiştir.
İstanbul Üniversitesi Ön Tasarısı
Darbe sabahı Sıddık Sami Onar başkanlığında kurulan İstanbul Hukuk Komisyonu, siyasi partileri ve genel oyu etkisiz kılmayı amaçlayan korporatif nitelikte bir anayasa taslağı hazırlamıştır.

Anahtar Kavramlar

Kurucu MeclisYeni bir anayasa hazırlamak veya mevcut anayasayı kökten değiştirmek amacıyla olağanüstü dönemlerde kurulan, yasama yetkisine de sahip olabilen özel meclistir. 1961 Anayasası sürecinde MBK ve Temsilciler Meclisi'nden; 1982 sürecinde ise MGK ve Danışma Meclisi'nden oluşmuştur.
Millî Birlik Komitesi (MBK)27 Mayıs 1960 askeri darbesini gerçekleştiren ve Orgeneral Cemal Gürsel başkanlığında 37 subaydan oluşan, geçiş döneminde TBMM'nin yetkilerini kullanan askeri kuruldur.
Temsilciler Meclisi1961 Anayasası'nı hazırlayan Kurucu Meclis'in sivil kanadıdır. CHP, CKMP, iller, barolar, üniversiteler ve sendikalar gibi çeşitli kurumların temsilcilerinden oluşmuş, ancak Demokrat Parti üyelerine yer verilmemiştir.
Cumhuriyet Senatosu1961 Anayasası ile kurulan çift meclisli sistemin ikinci kanadıdır. Seçkinler meclisi olarak tasarlanmış, üyelerinin yükseköğrenim yapmış ve 40 yaşını doldurmuş olması şart koşulmuştur.
Tabiî Üye1961 Anayasası'na göre Cumhuriyet Senatosu'nda ömür boyu görev yapma hakkına sahip olan, Millî Birlik Komitesi üyeleri ile eski cumhurbaşkanlarından oluşan özel üye grubudur.
Sosyal DevletBireylerin sosyal ve ekonomik refahını sağlamayı, sınıfsal adaletsizlikleri gidermeyi ve vatandaşlarına asgari yaşam standardı sunmayı hedefleyen devlet modelidir. Türk anayasa hukukuna ilk kez 1961 Anayasası ile girmiştir.
Anayasanın ÜstünlüğüKanunların ve diğer tüm idari işlemlerin anayasa hükümlerine aykırı olamayacağını ve anayasanın tüm devlet organları ile kişileri bağlayan en üst hukuk normu olduğunu belirten ilkedir.
Yargısal AktivizmYargı organlarının, özellikle anayasa mahkemelerinin, kararlarıyla yasama ve yürütme organlarının alanlarına müdahale edecek şekilde geniş yorumlar yapması ve siyasi süreçleri etkilemesidir.
Millî Güvenlik Konseyi (MGK)12 Eylül 1980 darbesini gerçekleştiren Genelkurmay Başkanı Kenan Evren ve kuvvet komutanlarından oluşan, geçiş döneminde mutlak yasama ve yürütme yetkilerini elinde bulunduran askeri kuruldur.
Danışma Meclisi1982 Anayasası'nı hazırlayan Kurucu Meclis'in sivil kanadıdır. Üyeleri siyasi parti bağı olmayan kişiler arasından valilerin önerisi ve MGK'nın seçimiyle belirlenmiştir.
Kazuistik AnayasaGenel ilkeler koymak yerine, her konuyu tüm ayrıntılarıyla ve adeta bir kanun gibi düzenleyen, uzun ve detaylı anayasa tipidir. 1982 Anayasası bu niteliğe sahip tipik bir örnektir.
Katı (Sert) AnayasaDeğiştirilmesi normal kanunlara göre daha zor usullere, nitelikli çoğunluklara veya referandum şartına bağlı olan, değiştirilemez maddeler içeren anayasa türüdür.
Yumuşak Güçler AyrılığıYasama ve yürütme organlarının birbirinden bağımsız olduğu ancak aralarında işbirliği ve karşılıklı etkileşim mekanizmalarının bulunduğu parlamenter hükümet sistemini ifade eder.
Üniter DevletÜlkesi, milleti ve egemenlik unsurları ile yasama, yürütme ve yargı organları bakımından tek merkezli olan, bünyesinde federal veya otonom yapılar barındırmayan devlet şeklidir.
Sübjektif Millet AnlayışıMilleti ırk, din veya dil gibi objektif kriterler yerine; ortak geçmiş, birlikte yaşama arzusu, sevinç ve kederlerde ortaklık gibi manevi bağlara dayandıran Atatürkçü millet tanımıdır.
İnsan Haklarına Saygılı Devlet1982 Anayasası'nın benimsediği, insan haklarını devletin kurucu ve mutlak temeli yapmak yerine, devlete bu haklara karşı özenli ve ölçülü davranma yükümlülüğü yükleyen ilkedir.
PlebisitHalkın özgür tartışma ortamı olmadan, genellikle tek bir lideri veya önceden belirlenmiş kararı onaylaması şeklinde gerçekleşen, demokratik niteliği zayıf halkoylamasıdır.
Hakkın ÖzüTemel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında aşılmaması gereken, sınırlandırma yapıldığında hakkı kullanılamaz hale getiren en içteki dokunulmaz çekirdek alandır.
Vesayetçi AnayasaSeçilmiş sivil organların yetkilerini sınırlayan, onların üzerinde askeri veya bürokratik kurumlar (MGK, YÖK gibi) aracılığıyla denetim ve kontrol mekanizmaları kuran anayasal düzendir.
Geçici MaddelerAnayasalarda eski düzenden yeni düzene geçiş sürecini düzenleyen, belirli bir süre veya olay gerçekleştikten sonra yürürlükten kalkan özel hükümlerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Cumhuriyet Senatosu Yaş ve Eğitim Şartı

1961 Anayasası'nın 72. maddesine göre Cumhuriyet Senatosu üyesi olabilmek için 40 yaşını doldurmuş olmak ve yükseköğrenim yapmış olmak zorunluyken, Millet Meclisi için 30 yaş ve okuryazarlık yeterliydi.

12 Eylül 1980 Askeri Müdahalesi

Genelkurmay Başkanı Kenan Evren ve kuvvet komutanlarının oluşturduğu Millî Güvenlik Konseyi, ordu içi emir-komuta zincirini koruyarak ülke genelinde yönetime el koymuştur.

1982 Anayasası Referandum Sonuçları

7 Kasım 1982 tarihinde yapılan halkoylamasında, anayasa taslağı %91,37 gibi çok yüksek bir 'evet' oranıyla kabul edilmiş, bu oylamayla Kenan Evren'in Cumhurbaşkanlığı da kesinleşmiştir.

Danışma Meclisi Üyelik Kriterleri

2485 sayılı Kanun uyarınca Danışma Meclisi üyesi olabilmek için 30 yaşını doldurmuş olmak, yükseköğrenim mezunu olmak ve 11 Eylül 1980 tarihinde hiçbir siyasi partiye üye olmamak şartı aranmıştır.

1982 Anayasası Komisyonu

Danışma Meclisi içinden seçilen 15 kişilik Anayasa Komisyonu, 23 Kasım 1981'de çalışmaya başlayarak hazırladığı taslağı 17 Temmuz 1982'de meclis genel kuruluna sunmuştur.

Meclis Grup Kurma Sayısının Artırılması

1982 Anayasası, siyasi parti gruplarının meclis çalışmalarını kilitlemesini önlemek amacıyla grup kurmak için gerekli milletvekili sayısını 10'dan 20'ye çıkarmıştır.

Cumhurbaşkanlığı Seçiminde 2007 Değişikliği

1982 Anayasası'nın cumhurbaşkanı seçilememesi durumunda erken seçime gidilmesini öngören tıkanıklık giderici maddesi, 2007 yılında cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi sistemine geçilmesiyle kaldırılmıştır.

Cumhuriyetin İlanı Tarihi

1921 Anayasası'nda yer almayan Cumhuriyet rejimi, 29 Ekim 1923 tarihinde yapılan anayasa değişikliği ile resmen ilan edilmiş ve devletin yönetim şekli olarak tescillenmiştir.

Anayasa Mahkemesi Üye Sayısı Değişimi

1961 Anayasası ile ilk kez kurulan Anayasa Mahkemesi başlangıçta 15 üyeden oluşmaktaydı ve bu üyelerin 5'i yasama organı tarafından seçilmekteydi.

1982 Anayasası Toplantı Yeter Sayısı

1961 dönemindeki meclis tıkanıklıklarını önlemek amacıyla, 1982 Anayasası TBMM'nin toplantı yeter sayısını üye tamsayısının üçte birine (184 milletvekili) düşürmüştür.

Sınavda Dikkat Et

  • 1961 ve 1982 anayasalarının insan hakları vurgusuna dikkat et: 1961 'dayanan' derken, 1982 'saygılı' der. Bu fark sınavda soru olarak gelebilir.
  • Cumhuriyet Senatosu üyelik şartlarını unutma: 40 yaş ve yükseköğrenim şartı sadece Senato üyeleri içindir, Millet Meclisi için değil.
  • 1982 Anayasası'nın getirdiği tıkanıklık giderici önlemleri ezberle: Senato'nun kaldırılması, toplantı yeter sayısının 1/3'e düşürülmesi ve grup kurma sayısının 20'ye çıkarılması en önemlileridir.
  • Atatürk milliyetçiliğinin sübjektif nitelikte olduğunu bil: Irk, din ve dil gibi objektif unsurlara değil, birlikte yaşama iradesine dayanır.
  • Kurucu Meclislerin sivil kanat isimlerini karıştırma: 1961'de 'Temsilciler Meclisi', 1982'de 'Danışma Meclisi' görev yapmıştır.
  • 1982 Anayasası'nın kazuistik (ayrıntıcı) ve katı (sert) yapıda olduğunu unutma: Bu iki özellik sınav sorularında sıkça seçeneklerde yer alır.