Özet
← Ünite 12

Ünite 12: Özel Hukukukun Dalları (2) — Konu Anlatımı

Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium

1Ticaret Hukuku ve Temel Esasları

Ticaret hukuku, kısaca ticari ilişkiler hukukudur ve medeni hukuktan farklı olarak üretim, değişim ve tüketime yönelik etkinlikleri düzenleyen dinamik bir özel hukuk dalıdır. Ticari ilişkiler özünde bireyler arası özel ilişkiler olup, bu alanın temel kuralları 13 Ocak 2011 tarihinde kabul edilen 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununda (TTK) yer almaktadır. Kanunun temel başlıkları arasında tacir, ticari işletme, ticaret sicili, ticaret unvanı, haksız rekabet, ticari defterler, cari hesap, acentelik, şirketler, kıymetli evrak, deniz ticareti ve sigorta hukuku bulunmaktadır.

Ticaret hukukunun en temel alt dallarından biri Ticari İşletme Hukukudur. Türk Ticaret Kanunu'nun 11. maddesine göre ticari işletme, esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedef tutan faaliyetlerin devamlı ve bağımsız şekilde yürütüldüğü işletmedir. Buradan hareketle bir işletmenin ticari sayılabilmesi için gelir sağlama amacı gütmesi, bu amacın esnaf işletmesi boyutlarını aşması, faaliyetlerin devamlılık arz etmesi ve bağımsız bir şekilde yürütülmesi şarttır.

Ticari işletme hukukunun merkezinde yer alan bir diğer önemli kavram tacirdir. TTK m. 12'ye göre bir ticari işletmeyi, kısmen de olsa kendi adına işleten kişiye tacir denir. Tacir gerçek kişi olabileceği gibi tüzel kişi de olabilir. Şirketler (kollektif, komandit, limited, anonim vb.), amaçlarına ulaşmak için ticari işletme işleten dernek ve vakıflar, iktisadi devlet teşekkülleri ve donatma iştirakleri tüzel kişi tacirler arasında yer alır. Tacir olmanın en önemli hukuki sonuçları arasında iflasa tabi olmak, ticari defter tutmak, ticaret siciline kayıt yaptırmak ve basiretli bir iş insanı gibi davranmak zorunluluğudur.

2Şirketler Hukuku ve Şirket Türleri

Şirketler hukuku, TTK'nin 127 ile 644. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Şirket, iki veya daha fazla (anonim ve limited şirketler tek kişi tarafından da kurulabilir) kişinin iktisadi bir amaca ulaşmak için emek ve sermayelerini bir sözleşmeyle birleştirerek oluşturdukları tüzel kişiliğe sahip topluluktur. Ticaret şirketleri temel olarak şahıs şirketleri ve sermaye şirketleri olmak üzere ikiye ayrılır.

Şahıs şirketlerinde ortakların kişiliği ön plandadır ve ilişkiler karşılıklı güvene dayalıdır. Kollektif ve adi komandit şirket bu gruba girer; ortaklar şirket alacaklarına karşı bütün malvarlıklarıyla müteselsilen sorumludur. Sermaye şirketleri ise limited, sermayesi paylara bölünmüş komandit ve anonim şirketlerdir. Bu şirketlerde ortakların sorumluluğu getirdikleri sermaye ile sınırlıdır ve ortakların kişiliğinden ziyade sermaye ön plandadır.

Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından dolayı yalnız malvarlığıyla sorumlu olan en gelişmiş şirket türüdür. Kuruluş sermayesi elli bin TL'den az olamaz ve bankacılık, sigortacılık gibi bazı özel alanlarda faaliyet gösterme zorunluluğu anonim şirketler için öngörülmüştür. Kooperatifler ise ortakların ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarını yardımlaşma yoluyla karşılamak amacıyla kurulan değişir ortaklı ve değişir sermayeli tüzel kişilerdir.

3Kıymetli Evrak ve Sigorta Hukuku

Kıymetli evrak, Türk Ticaret Kanunu'na göre öyle senetlerdir ki, bunların içerdikleri hak, senetten ayrı olarak ileri sürülemez ve senetten ayrı olarak başkalarına devredilemez. Kıymetli evrak, ticari ilişkilerden doğan hakları belgelemeye ve ekonomik yaşamda dolaşımını (tedavülünü) sağlamaya yarar. Bu kapsamda nama yazılı, hamile yazılı ve kambiyo senetleri düzenlenmiştir.

Uygulamada en çok karşılaşılan kambiyo senetleri poliçe, bono ve çektir. Poliçe, senedi düzenleyen (keşideci) tarafından muhataba hitaben yazılan ve lehtara ödenmesini emreden üç taraflı bir senettir. Bono, keşidecinin lehtara belirli bir miktar parayı ödeme taahhüdünü içeren iki taraflı bir senettir. Çek ise keşidecinin muhatap bankaya hitaben çek bedelini ödemesi konusundaki yazılı talimatı olup bir ödeme aracıdır ve çekte kanunen vade yoktur.

Sigorta hukuku, uğranılan zararların giderilmesine yönelik sigorta sözleşmeleri ve kurumların çalışmalarını düzenler. Sigorta sözleşmesi, sigortacının bir prim karşılığında parayla ölçülebilir bir menfaati tehlikeye karşı güvence altına aldığı sözleşmedir. Sigortalar özel sigortalar ve kamu hukukuna ilişkin sosyal sigortalar (SGK, Bağ-Kur vb.) olarak ikiye ayrılır; özel sigortalar zorunlu trafik sigortası haricinde kural olarak isteğe bağlıdır.

4Deniz Ticareti Hukuku ve Milletlerarası Özel Hukuk

Deniz ticareti hukuku, ticari gemilerin denizde seyrüseferleri sırasında bireyler arasında ortaya çıkan hukuksal ilişkileri düzenler. Tahsis edildiği amaç suda hareket etmesini gerektiren, yüzme özelliği bulunan ve pek küçük olmayan her araç, kendiliğinden hareket imkânı olmasa dahi TTK bakımından gemi sayılır. Suda ekonomik menfaat sağlamaya tahsis edilen gemiler ise ticaret gemisi olarak kabul edilir.

Gemisini deniz ticaretinde kullanan kişiye donatan denir. Birden fazla kişinin paylı mülkiyet şeklinde malik oldukları bir gemiyi maddi menfaat elde etmek amacıyla ortaklaşa kullanmaları durumunda donatma iştiraki doğar. Kaptan ise gemiyi sevk ve idare eden, donatanın talimatlarına uyan ve gerektiğinde suç işlenmesi halinde sanığı tutuklama yetkisine sahip kişidir.

Milletlerarası özel hukuk (devletler özel hukuku), yabancılık ögesi taşıyan hukuk ilişkilerinden doğan sorunların hangi devletin hukuku uygulanarak çözüleceğini belirleyen hukuk dalıdır. Dört alt dalı bulunur: Vatandaşlık hukuku, yabancılar hukuku, kanunlar ihtilafı ve milletlerarası usul hukuku. Vatandaşlık hukuku bir kişiyi devlete bağlayan bağı incelerken, kanunlar ihtilafı çatışan yasaların tespitini, milletlerarası usul hukuku ise mahkemelerin milletlerarası yetkilerini ve yabancı kararların tanınmasını düzenler.

5İş Hukuku ve Usul Hukuku Dalları

İş hukuku, işçi ile işveren arasındaki iş ilişkisini düzenleyen dinamik bir hukuk dalıdır; bireysel iş hukuku ve toplu iş hukuku olmak üzere ikiye ayrılır. Bireysel iş hukuku işçinin çalışma koşullarını, ücretini ve iş sözleşmesini incelerken; toplu iş hukuku sendikalar, toplu iş sözleşmesi, grev ve lokavt gibi konuları ele alır. İş sözleşmesi; iş görme, ücret ve bağımlılık unsurlarından oluşur.

Medeni usul hukuku, kişilerin özel nitelikli uyuşmazlıklarının yargı yerlerinde çözülmesini sağlayacak kuralları düzenler. Yargılama çekişmeli ve çekişmesiz yargı olarak ikiye ayrılır. Görev (davanın niteliğine göre hangi mahkemede açılacağı) ve yetki (coğrafi olarak hangi yer mahkemesinin bakacağı) usul hukukunun temel kavramlarıdır.

İcra ve iflas hukuku, borçluların yükümlülüklerini yerine getirmemeleri durumunda devlet zoruyla yerine getirilmesini sağlayan medeni usul hukukunu tamamlayan bir daldır. İlamlı ve ilamsız icra yolları ile tacirlerin tabi olduğu iflas masası ve cebri icra kurumları bu dalın temel inceleme alanlarını oluşturur.