Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Hukuk kurallarının yer bakımından uygulanması, yürürlükteki kuralların nerede ve hangi coğrafi alanda hüküm ifade edeceğini belirler. Bu alanda mülkilik (yerellik/yersellik) ve şahsilik (kişisellik) olmak üzere temel iki ilke bulunmaktadır. Mülkilik ilkesine göre bir ülkenin sınırları içinde bulunan herkese (vatandaş veya yabancı ayrımı yapılmaksızın) o ülkenin hukuku uygulanır. Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde Türk hukukunun geçerli olması bu ilkenin doğal bir sonucudur.
Şahsilik ilkesinde ise coğrafi sınır yerine vatandaşlık bağı esas alınır. Bu ilkeye göre bir kişi dünyanın neresinde olursa olsun kendi uyruğu olduğu devletin hukukuna tabi olur. Ancak şahsilik ilkesinin mutlak olarak uygulanması devletlerin egemenlik alanlarının çatışmasına yol açacağı ve kişilerin bazı haklarını kaybetmesine neden olabileceği için günümüzde tek başına geçerli değildir. Günümüz hukuk sistemlerinde mülkilik ve şahsilik ilkeleri birlikte ve dengeli bir şekilde harmanlanarak uygulanmaktadır.
Kamu hukukunda, devletin egemenlik yetkisinin bir gereği olarak kural geospatial (yerellik) ilkesi hâkimdir. Siyasal haklar ve kamu hizmetlerine girme hakları (vatandaşlık hakları) yalnızca vatandaşlara tanınmıştır; ülkede bulunan yabancılar bu haklardan yararlanamaz. Buna karşılık özel hukuk alanında yabancılara kendi ulusal hukuklarının uygulanabildiği istisnai durumlar (örneğin evlenme, boşanma, ehliyet gibi aile ve kişi halleri) mevcuttur.
Ceza hukukunda mülkilik ilkesi geniş bir şekilde uygulanır; Türkiye'de suç işleyen yerli veya yabancı herkes Türk Ceza Kanunu'na göre yargılanır ve bir yabancı Türkiye'de işlediği suçtan dolayı başka bir ülkede yargılanmış olsa dahi Türkiye'de yeniden yargılanabilir. Ayrıca Türk devletinin şahsiyetine karşı yurt dışında işlenen suçlarda da Türk Ceza Kanunu hükümleri tatbik edilir. Usul (yargılama) hukukunda da kural olarak yerellik ilkesi benimsenmiştir.
Hukuk kuralları, kural olarak yürürlükte bulundukları süre içinde meydana gelen olay ve işlemlere uygulanır. Bu kural hem kamu hukuku hem de özel hukuk alanları için bağlayıcıdır. Kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve diğer düzenleyici işlemler, metinlerinde ayrıca bir yürürlük tarihi öngörülmemişse Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün itibarıyla yürürlüğe girerler.
Mevzuatın yayım tarihi ile yürürlüğe giriş tarihi birbirinden farklı olabilir. Yasa koyucu, yasanın toplumsal hayata uyarlanabilmesi ve hazırlıkların tamamlanabilmesi için yayım tarihinden itibaren örneğin altı ay veya bir yıl sonra yürürlüğe gireceğini metinde ayrıca kararlaştırabilir. Hukuk kuralları ilkesel olarak ileriye dönük etki doğurur, yani yürürlüğe girmelerinden önceki olay ve ilişkilere uygulanmazlar.
Yasaların geriye yürümezliği ilkesi, hukuk devletinin temel taşlarından biri olan 'hukuka güven' ilkesinin korunması için hayati önem taşır. Bireylerin gerçekleştirdikleri iş veya işledikleri suç sırasında yürürlükte bulunan kurallara göre sorumlu tutulması hukuki istikrarı sağlar. Ancak bu kuralın istisnaları da bulunmakta olup, özellikle ceza hukukunda sanığın lehine olan yeni yasanın geçmişe yürümesi kuralı (geriye yürüme ayrıksı durumu) kabul edilmiştir.
Hukuk kuralları zaman içinde çeşitli yollarla yürürlükten kalkar. Bunlardan ilki açıkça yürürlükten kaldırma (ilga) yoludur. Bir yasa, kendisinin ne zaman yürürlükten kalkacağını açıkça belirtebileceği gibi (örneğin bir yıllık bütçe yasaları), sonradan çıkarılan yeni bir yasanın metninde önceki yasayı açıkça yürürlükten kaldırdığını belirtmesi suretiyle de gerçekleşebilir. Örneğin Türk Medeni Kanunu'nda yer alan ibareyle 743 sayılı eski kanun açıkça ilga edilmiştir.
Açık yürürlükten kaldırma yetkilerinden biri de Anayasa Mahkemesi'nin denetimidir. Anayasa Mahkemesi, anayasaya aykırı gördüğü bir yasayı tümüyle veya kısmen iptal edebilir. Mahkeme, bu iptal kararının doğuracağı hukuki boşluk ve sakıncaları önlemek amacıyla, iptal edilen kanunun en fazla bir yıl süreyle yürürlükte kalmasına karar verme yetkisine de sahiptir.
İkinci yürürlükten kaldırma biçimi ise zımni (örtülü) yürürlükten kaldırmadır. Uygulamada sorunlara yol açabilen bu yöntemde, sonradan çıkan bir yasa, önceki yasayı açıkça ilga ettiğini belirtmemiş ancak onunla çelişen ve birlikte uygulanmasını imkânsız kılan yeni hükümler getirmiştir. Bu durumda yeni yasa önceki düzenlemeyi zımnen ortadan kaldırmış sayılır. Genel yasa ile özel yasa çatışmalarında, sonraki özel yasa önceki genel yasanın uygulama alanını daraltarak veya ortadan kaldırarak onu zımnen ilga edebilir.
Türk Medeni Kanunu'nun 1. maddesi gereğince 'Kanun sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır.' Bu hüküm, yargıcın yasalarla sıkı bir şekilde bağlı olduğunu ve önüne gelen bir uyuşmazlığı yasadaki düzenlemeyi vicdanına veya hukuk anlayışına aykırı bulsa bile uygulamaktan kaçınamayacağını ortaya koyar. Yargıç, bir davayı 'kanun yok' diyerek asla çözümsüz bırakamaz.
Uyuşmazlığın çözümüne elverişli yazılı bir yasa hükmü bulunmadığı takdirde yargıç örf ve âdet hukukuna başvurur. Örf ve âdet hukukunda da bir kural bulunmuyorsa, Türk Medeni Kanunu'nun kendisine verdiği yetkiye dayanarak yasa koyucu gibi hareket edip hukuk kuralı yaratmak (hukuk yaratma) suretiyle uyuşmazlığı çözmek zorundadır. Ancak bu kuralın istisnası olarak yargıç, ceza hukukunda ve vergi hukukunda (yasallık ilkesi gereği) asla hukuk yaratamaz.
Hukuk boşluğu, yazılı hukukta ve örf ve âdet hukukunda somut olaya uygulanacak kuralın bulunmaması durumudur. Yasa boşluğu ise yasada yapılması gereken bir düzenlemenin bilinçli veya bilinçsiz olarak yapılmamış olmasıdır. Gerçek yasa boşluğu, yorum yoluyla bile doldurulamayan eksiklikleri kapsarken; gerçek olmayan boşluk, yasadaki mevcut kuralın hakkaniyete aykırılık teşkil ettiği durumları ifade eder. Açık boşluk, örtülü boşluk, kural içi boşluk ve bilinçli boşluk yasa boşluğunun alt türleridir.
Hukuk kurallarının soyut ve genel hükümlerini yaşamın somut olaylarına yansıtmak, aradaki mantıksal bağlantıyı kurmak ve kuralın tam anlamını ortaya çıkarmak amacıyla yapılan zihinsel faaliyete yorum denir. Kelimelerin farklı anlamlarda kullanılması, zamanla anlamlarının değişmesi veya kuralların çelişmesi yorum ihtiyacını doğurur. Yorum, yapan makama göre yasama yorumu, yargısal yorum ve bilimsel yorum olarak üçe ayrılır.
Lafzi (sözel, gramatikal) yorum, kelimelerin dilbilgisi kurallarını, günlük ve hukuk dilindeki anlamlarını esas alan, metnin dışına çıkılmayan yöntemdir (Teşrih Mektebi). Mantıksal yorum, yasanın kendi içinde tutarlı bir sistem olduğu varsayımıyla maddeler arasındaki ilişkileri inceler. Tarihi yorum (sübjektif yorum), yasanın hazırlık çalışmaları, gerekçeler ve Meclis tutanaklarını inceleyerek yasa koyucunun iradesini araştırır.
Amaçsal (gai, teleolojik / objektif) yorum ise günümüzde en egemen yöntem olup, yasanın konuluş amacını ve dönemin güncel sosyal gereksinimlerini dikkate alır. Hukuki yorumda başarı, bu yöntemlerin (lafzi, tarihi, amaçsal) karma bir şekilde dengeli kullanılmasıyla elde edilir. Ayrıca yorumda kıyas, aksiyle kanıt (zıt anlam) ve evleviyet (öncelik) gibi mantık kurallarından da yoğun şekilde yararlanılır.
Hukuk kuralları niteliklerine göre altı temel gruba ayrılır. Bunlardan birincisi emredici (buyurucu) hukuk kurallarıdır. Bu kurallar tarafların iradeleriyle değiştirilemeyen, kamu düzenini, genel ahlakı ve güçsüzleri korumayı amaçlayan zorunlu kurallardır. Emredici kurallara aykırı yapılan işlemler hukuken geçersizdir ve sonuç doğurmaz.
İkincisi tamamlayıcı hukuk kurallarıdır; tarafların sözleşmelerinde düzenlemedikleri ya da boş bıraktıkları hususları tamamlayarak irade serbestisinin doğurabileceği aksaklıkları gideren boşluk doldurucu kurallardır. Üçüncüsü yorumlayıcı hukuk kuralları olup, tarafların birden fazla anlama gelebilecek ifadelerinin uyuşmazlık halinde hangi anlama geldiğini netleştirir (ancak taraflar aksi kararlaştırılabilir).
Dördüncüsü tanımlayıcı hukuk kurallarıdır; bir hukuki kavramın yasal öğelerini belirler ve emredici kurallar gibi değiştirilemezler (örneğin tacir, nişanlanma tanımları). Beşincisi yetki verici hukuk kurallarıdır; kişilere bir hakkı kullanma veya kullanmama konusunda irade serbestisi tanır (örneğin mirasın reddi). Altıncısı ise ilga edici hukuk kurallarıdır; önceki tarihli bir kuralı yürürlükten kaldıran hükümlerdir.