Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Kamu ekonomisi alanında tam rekabet koşullarının ve toplumsal refahın en üst düzeye çıkarılabilmesi için siyasal kararların oybirliği kuralına göre alınması gerekmektedir. Oybirliği kuralı (unanimity rule), oylamaya katılan bireylerin tamamının aynı yönde oy kullanmasını zorunlu kılan bir karar alma mekanizmasıdır. Bu kural, fayda yaklaşımına dayanarak toplumsal refahı maksimize edecek koşulları araştıran İsveçli iktisatçı Knut Wicksell tarafından sistematik bir biçimde formüle edilmiştir.
Wicksell'in bu konudaki çalışmalarının temelinde, 20. yüzyılın başlarında İsveç toplumunda gözlemlediği gelir dağılımı adaletsizlikleri ve azınlık haklarının korunmasına yönelik duyduğu özel ilgi yer almaktadır. Siyasal karar alma süreçlerinde çoğunluğun azınlığı ezmesini engellemek ve her bireyin rızasını almak, Wicksell için adil bir kamu ekonomisinin temel taşıdır. Ancak Wicksell, bu yöntemin pratik hayattaki uygulama zorluklarını da göz önünde bulundurarak oybirliği kuralını 'tam oybirliği' ve 'yaklaşık oybirliği' olmak üzere iki ayrı kategoride ele almıştır.
Tam oybirliği (complete unanimity) ya da diğer adıyla mutlak oybirliği kuralı, oylamaya katılanların %100'ünün aynı konu üzerinde olumlu oy kullanmasını gerektirir. Bu kural, çağdaşı Vilfredo Pareto'nun optimalite kriterlerini geliştirdiği 1880'li yıllarda, Wicksell tarafından Pareto'dan tamamen bağımsız bir şekilde ortaya konmuştur. Kamu ekonomisinde Pareto optimalitesinin siyasal alanda tam olarak karşılık bulabilmesi, ancak kararların tam oybirliğiyle alınması durumunda mümkündür. James Buchanan da bu ilişkiyi vurgulayarak tam oybirliği kuralının Pareto optimalitesinin siyasal izdüşümü olduğunu belirtmiştir.
Tam oybirliği kuralı geçerli olduğunda, kamusal mallarla ilgili olarak seçmenlerin marjinal faydalarının toplamı, kamusal malın marjinal maliyetine eşitlenmektedir (ΣMB = MC). Bu eşitlik, bireylerin kamusal mallardan elde ettikleri fayda oranında vergi ödemeyi gönüllü olarak kabul ettiklerini gösterir. Gönüllülük esası sayesinde, kamusal malların finansmanında sıkça karşılaşılan 'bedava yararlanma' (free rider) motivasyonu tamamen ortadan kalkar. Ayrıca, kararlar %100 mutabakatla alındığı için hiçbir seçmen azınlıkta kalmaz ve azınlık hakları mükemmel bir şekilde korunmuş olur.
Bu kuralın bir diğer önemli üstünlüğü, çoğunluk kuralında sıkça karşılaşılan ve tutarsız kararlara yol açan 'seçim paradoksu' sorununu engellemesidir. Seçmenlerin tercih sıralamaları tutarlı olduğunda, ortaya çıkan talep eğrileri 'tek uçlu' (single peaked) bir yapı gösterir. Tek uçlu eğriler, Kenneth Arrow'un tutarlılık koşullarını gerçekleştirecek bir sosyal refah fonksiyonunun elde edilmesine imkan tanır. Ancak tam oybirliği kuralının en büyük zayıflığı, oylamaya katılan kişi sayısı arttıkça karar alma maliyetlerinin aşırı yükselmesi ve tek bir kişinin bile veto hakkını kullanarak sistemi kilitleyebilmesidir.
Tam oybirliği kuralının getirdiği %100 oranındaki katı oy şartı, uygulamada karar almayı neredeyse imkansız hale getirebilir. Bu katılığı aşmak amacıyla, uygulamada 'yaklaşık oybirliği' (approximate unanimity) ya da 'nisbi oybirliği' kuralına başvurulur. Bu kurala göre bir kararın kabul edilmesi için oylamaya katılanların 9/10, 5/6 veya 2/3 gibi çok yüksek ve nitelikli bir oranının olumlu oy vermesi yeterli kabul edilmektedir.
Wicksell, yaklaşık oybirliği kuralını tam oybirliğine ulaşılamayan durumlar için 'ikinci en iyi' (second best) karar alma yöntemi olarak önermiştir. Bu yöntem, tam oybirliği dışındaki diğer tüm oylama kuralları (özellikle basit çoğunluk) ile kıyaslandığında, Refah Hududu Eğrisi üzerindeki optimumlar optimumu noktasına en çok yaklaşan yöntemdir. Yaklaşık oybirliğinde de bedava yararlanma eğilimi büyük ölçüde sınırlandırılır ve karar alma mekanizması tam oybirliğine göre çok daha etkin ve hızlı işler.
Buna karşın, yaklaşık oybirliğiyle alınan kararlar tam oybirliği kadar adil değildir; çünkü seçmenlerin 1/10, 1/6 veya 1/5 gibi küçük bir kısmı azınlıkta kalabilmektedir. Günümüzde bu kural, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki bazı yerel yönetimlerde vergi ve harcama tekliflerinin oylanmasında uygulanmaktadır. Mahalli hizmetlerin belirli vergilere tahsis edilmesi (earmarked taxes) ve faydasının doğrudan ölçülebilmesi, bu kuralın yerel düzeyde uygulanmasını kolaylaştırmaktadır.
Knut Wicksell, bütçenin hazırlanması ve parlamentoda oylanması sürecinde oybirliği kuralının nasıl hayata geçirileceğine dair somut ve sistematik öneriler sunmuştur. İlk olarak, bütçe kabul edilirken her bir kamu harcaması planı, onu finanse edecek olan vergi planı veya programı ile birlikte eş zamanlı olarak oylamaya sunulmalıdır. Bu sayede seçmenler ve temsilciler, harcamanın getireceği fayda ile katlanacakları maliyeti bir arada görerek rasyonel bir değerlendirme yapabilirler.
Wicksell'in önerdiği prosedüre göre, belirli bir amaca yönelik vergi-harcama programı oylamaya sunulur; eğer bu program oybirliğini (veya yaklaşık oybirliğini) sağlayamazsa, aynı amacı gerçekleştirecek alternatif vergi-harcama programları sırayla oylanır ve oybirliği şartını sağlayan program seçilir. Bütçede indirim veya harcama azaltılması öngörüldüğünde ise farklı bir yol izlenir: Önce basit çoğunlukla harcamaların azaltılması kararı alınır, ardından bütçeden çıkarılacak vergi-harcama programı oybirliğiyle belirlenir. Eğer çıkarılacak programda oybirliği sağlanamazsa, oyların en azını alan (1/10, 1/9, 1/8 gibi) programlar sırayla bütçeden elenir.
Oybirliği kurallarının pratik zorlukları ve yüksek karar alma maliyetleri nedeniyle, modern demokrasilerde ve siyasal karar alma süreçlerinde genellikle 'çoğunluk kuralı' (majority rule) tercih edilir. Çoğunluk kuralının en yaygın üç uygulama biçimi nisbi, basit ve kaliteli çoğunluktur. Nisbi çoğunluk kuralında, oylamaya katılanların alternatiflere verdikleri oylar oranlandığında en yüksek oyu alan seçenek veya aday kazanır. Bu yöntem azınlık hükümetlerinin kurulmasında kullanılsa da, çoğunluğun iradesini yansıtmakta yetersiz kalabilir.
Basit çoğunluk kuralı, oylamaya katılanların sayısının yarısından bir fazlasının [(N/2)+1] olumlu oyunu aramaktadır. Bu kural hızlı karar almayı sağlasa da, seçmenlerin neredeyse yarısının [(N/2)-1] azınlıkta kalmasına yol açar ve siyasi istikrarsızlıklara zemin hazırlayabilir. Kaliteli (mevsuf) çoğunluk kuralı ise kararın kabulü için oylamaya katılanların 2/3 (%66) gibi yüksek bir oranının onayını şart koşar. Genellikle anayasa değişiklikleri, cumhurbaşkanı seçimi veya azli gibi hayati konularda uygulanan kaliteli çoğunluk, azınlıkta kalanların sayısını asgariye indirerek Wicksell'in yaklaşık oybirliği modeline oldukça yaklaşır.