Özet
← Ünite 14

Ünite 14: Yerel Yönetimler Ekonomisi — Konu Anlatımı

Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium

1Yerinden Yönetimin Ekonomik Faydaları

Merkezi yönetim, tüm ülkeye yönelik kamu malı üretiminde bulunduğundan, bireysel taleplerin farklı olduğu gerçeğini gözardı edip, kamu mallarının miktar ve kalite olarak tekdüze olmasına yol açacaktır. Bu durum, sunulan hizmetlerin ulusal ortalama seçmenin tercihlerini yansıtmasına ya da sadece çoğunluğun talebine uygun olmasına neden olur. Oysa yönetimin boyutu küçüldükçe, karar alma etkinliği artacaktır. Yerel yönetimler halkın tercihlerini merkezi yönetime kıyasla daha doğru bir şekilde belirleyerek, mal ve hizmet paketinin halkın tercihleriyle örtüşmesini sağlar ve Pareto etkin üretim için önemli bir adım atılmış olur.

Yerel yönetimlerin halka yakın olmaları, seçmenlerin vergilerin nasıl harcandığını doğrudan gözlemlemesine olanak tanır. Özellikle sınırları çok geniş olan ülkelerde (örneğin ABD gibi), halkın tercihlerinin merkezi yönetim tarafından tek bir merkezden belirlenmesi çok yüksek işlem ve bilgi maliyetlerine yol açmaktadır. Her bölge için aynı düzenlemenin ve tekdüze kamu malı paketinin sunulması ekonomik etkinliği azaltır. Bu nedenle, yerinden yönetim sistemleri alternatif kamu mallarının sunulmasında ve yerel taleplerin karşılanmasında çok daha yüksek bir refah kazancı sağlamaktadır.

Yerel seçiş sürecinin yarattığı refah kazancı, mikroekonomik analizlerle de gösterilebilir. Ülke nüfusunun kamu malı talebi farklı iki ayrı gruba bölündüğü ve her grup içindeki bireylerin homojen tercihlere sahip olduğu varsayıldığında, merkezi yönetimin tek bir QC çıktı düzeyi üretmesi her iki grubun da refah kaybına uğramasına yol açar. İlk grup için aşırı üretimden kaynaklanan maliyet fazlası, ikinci grup için ise eksik üretimden kaynaklanan tüketici rantı mahrumiyeti refah kaybı yaratır. Tercihlerdeki heterojenlik derecesi ve talebin fiyat elastikiyeti arttıkça, merkezi üretimin yol açtığı bu refah kaybı daha da büyüyecektir.

Yerinden yönetimin bir diğer önemli ekonomik faydası, yönetimlerarası rekabetin gelişmesine yardım etmesidir. Yerel idareler arasındaki rekabet, rekabetçi piyasalara benzer şekilde üretimde etkinliği artırır. İdarelerarası göç (ayaklar ile oy verme), bu mekanizmanın işlemesinde kritik bir rol oynar. Yerel idarelerin kendi öz kaynaklarından gelir sağladığı bir ortamda, maliyet minimizasyonunu başaramayan idareler mükelleflerini daha etkin çalışan idarelere kaptıracaktır. Bu tehdit, yerel yöneticileri asgari maliyetle ve halkın tercihlerine en uygun şekilde üretim yapmaya zorlar.

Son olarak yerinden yönetim, yeni politikalar için bir pilot yönetim uygulaması ve laboratuvar görevi görür. Tek bir yerel idare, ülkenin geri kalan kısmını riske sokmadan yeni ekonomik ve sosyal deneyleri gerçekleştirebilir. Eğer yeni bir politika bir idarede başarısız olursa, diğer idareler bu riskten kaçınmış olur. Ancak pilot bölge seçilirken, ekonomik ve sosyal açıdan ülke genelinin karakteristik özelliklerini yansıtmasına dikkat edilmelidir. Aksi takdirde, en zengin yerel idarede yapılan bir deneyin sonuçları ülke geneli için geçerli bir veri sunmayacaktır.

2Yerinden Yönetimin Ekonomik ve Siyasal Sakıncaları

Yerinden yönetimin sağladığı avantajların yanında ciddi ekonomik sakıncaları da bulunmaktadır. Bunların başında yerel idarelerin birbirleri üzerinde yarattığı pozitif veya negatif dışsallıklar gelmektedir. Her yerel idare sadece kendi sınırları içinde yaşayan bireylerin refahını dikkate alarak karar verdiğinden, komşu bölgelere yayılan dışsal fayda ve maliyetleri göz ardı eder. Bu durum, kamu hizmetlerine optimal düzeyde kaynak tahsis edilmesini engeller ve piyasa başarısızlığına benzer bir etkinsizlik doğurur.

Bağımsız faaliyet gösteren yerel yönetim birimleri, bazı büyük ölçekli hizmetleri diğer idarelerle ortaklaşa üretemedikleri takdirde ölçek ekonomilerinden ve maliyet tasarrufundan yararlanamazlar. Ayrıca yerel düzeyde rasyonel görünen bir vergi politikası, ulusal ölçekte olumsuz sonuçlar doğurabilir. Örneğin, sermayenin bölgeler arasında tam hareketli olduğu bir ekonomide, yerel idareler sermayeyi çekebilmek için aşırı düşük vergi oranları uygulayabilirler (sermaye vergilemesinde dibe doğru yarış). Oysa ulusal ölçekte sermaye arzı inelastik olduğundan yüksek oranda vergilendirilmesi gerekebilir.

Yerinden yönetimin siyasal sakıncaları da göz ardı edilmemelidir. Yerel idarelerin güçlenmesi her zaman yerel demokrasinin gelişmesi anlamına gelmez. Eğer yerel sosyo-ekonomik yapı dengesizse ve belirli bir grup diğer bireylere göre her bakımdan çok daha güçlüyse, merkezden devredilen yetkiler bu elit grubun eline geçebilir. Bu durum yerel demokrasinin zedelenmesine ve demokratik yozlaşmaya yol açar. Yerel yöneticiler, yakın ilişki içinde bulundukları yerel çıkar ve baskı gruplarının taleplerine karşı merkezi politikacılara kıyasla çok daha savunmasızdırlar.

3İdarelerarası Mali İlişkiler ve Mali Tevzin

Merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasındaki mali ilişkilerin düzenlenmesi, maliye yazınında 'mali tevzin' kavramı ile açıklanmaktadır. Kamu hizmetlerinin merkezi idare ile alt düzeydeki idareler arasında bölünmüş olması, bu hizmetlerin finansmanını sağlayacak mali kaynakların da paylaşılmasını zorunlu kılar. Mali tevzin, en geniş anlamıyla, hizmetlerin (giderlerin) ve bu hizmetlerin gerektirdiği gelirlerin idareler arasında adil ve dengeli bir şekilde paylaştırılması sürecidir.

İdarelerarası mali ilişkilerin düzenlenmesini gerektiren temel sebeplerden ilki, idarelerin gelirlerini esas itibariyle tek bir kaynaktan veya sınırlı alanlardan sağlama zorunluluğudur. Aynı bölgede yaşayan bir birey hem merkezi devletin hem de yerel yönetimin mali etki alanında yer alır. Bu durum, mükerrer vergilendirmenin önlenmesi ve vergi kaynaklarının rasyonel paylaşımı için yasal bir düzenlemeyi zorunlu kılar. İkinci önemli sebep ise, farklı idari alanlarda yaşayan bireyler arasında mali eşitliğin ve coğrafi tarafsızlığın sağlanması gerekliliğidir.

Mali ilişkiler dikey ve yatay olmak üzere iki boyutta gerçekleşir. Dikey mali ilişkiler, hiyerarşik olarak farklı düzeydeki yönetimler (merkezi yönetim-yerel yönetim) arasındaki yukarıdan aşağıya veya aşağıdan yukarıya kaynak aktarımlarını ve bölüşümü ifade eder. Yatay mali ilişkiler ise aynı düzeydeki yönetim birimleri (örneğin belediyeler) arasındaki dengesizlikleri gidermeyi amaçlar. Zengin bölgeler yüksek kalitede hizmet sunarken, fakir bölgelerin yetersiz kalmasını önlemek amacıyla yatay mali dengeleme mekanizmaları devreye sokulur.

4Tiebout Modeli ve Ayaklar ile Oy Verme

Charles Tiebout, 1956 yılında yayımladığı çalışmasında, yerel kamu mallarının üretiminde etkin kaynak dağılımını sağlamak amacıyla piyasa mekanizmasına benzer bir model geliştirmiştir. Modelin temel çıkış noktası, bireylerin merkezi yönetimin politikalarından memnun olmadıklarında ülkelerini terk etmelerinin zor olmasına karşın, yerel yönetimler arasında kolayca yer değiştirebilmeleridir. Bireyler, kendi tercihlerine en uygun vergi ve kamu hizmeti paketini sunan yerel yönetime göç ederek 'ayakları ile oy verirler'.

Tiebout Modeli'ne göre, yerel vergiler aslında sunulan yerel kamu hizmetlerinin bir nevi fiyatıdır. Bireyler, yüksek kalitede kamu hizmeti almak istiyorlarsa yüksek vergi uygulayan bölgeleri; daha az hizmet ve düşük vergi istiyorlarsa buna uygun bölgeleri seçerler. Bu süreç, kamu mallarının en büyük sorunu olan 'tercihlerin açıklanmaması' ve 'bedavacılık' problemini ortadan kaldırır. Bireyler yerleşim yeri tercihleriyle taleplerini piyasadaki tüketiciler gibi açığa vurmuş olurlar.

Ancak Tiebout Modeli'nin Pareto optimal sonuçlar üretebilmesi için son derece katı varsayımlara dayanması gerekir. Bu varsayımlar arasında seçmenlerin tam hareketli olması, yerel hizmetler ve vergiler hakkında tam bilgiye sahip olmaları, çok sayıda yerel yönetim alternatifinin bulunması, istihdam kısıtının olmaması (herkesin tahvil geliriyle geçinmesi), dışsallıkların bulunmaması ve her hizmet için bir optimal idare büyüklüğünün bulunması yer alır. Gerçek hayatta bu varsayımların tam olarak gerçekleşmemesi modelin etkinliğini sınırlandırmaktadır.