Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Ekonominin reel anlamda üretim düzeyinde yaşanan dalgalanmalar, yani üretim miktarında meydana gelen artış ve azalışlar konjonktür olarak ifade edilmektedir. Konjonktür, bir ekonomide yaşanan büyüme ve daralma dönemlerinin birbirini takip ederek dönüşüm şeklinde yaşanmasını açıklayan temel bir makroekonomi kavramıdır.
Bir konjonktür dalgası döngüsel olarak dört alt aşamada kendini göstermektedir. Bunlar tepe, daralma, dip ve genişleme olarak sınıflandırılmaktadır. Tepe aşaması, ekonominin en fazla genişlediği ve üretim ile istihdamın en üst seviyeye ulaştığı dönemi ifade eder.
Daralma aşaması, ekonomi tepe seviyesindeyken reel üretim seviyesinde belirli bir azalmanın yaşanmaya başladığı evredir. Bu daralma daha sonra yerini dip seviyesine bırakır; dip seviyesinde ekonomideki reel büyüme hızı sıfıra iner hatta bazı durumlarda negatif değerler alarak depresyon ortamı yaratır. Son aşama olan genişleme ise üretim ve reel büyümenin yeniden artış göstermeye başladığı süreçtir.
GSMH’de meydana gelen ve altı ay kadar süren azalmalar daralma veya durgunluk olarak kategorize edilirken, altı aydan uzun süren GSMH azalmaları bunalım veya depresyon dönemleri olarak tanımlanmaktadır. Tarihsel süreçte 1929 Büyük Buhranı, 1974 petrol şokları ve 1991-1992 Körfez Savaşı dönemi bu duruma somut örneklerdir.
Konjonktürel dalgalanmalara neden olan başlıca faktörler arz ve talep kaynaklı olmak üzere iki ana gruba ayrılmaktadır. Arz yönlü faktörler arasında deprem, sel gibi doğal afetler, teknolojideki ani ve hızlı değişiklikler, temel ürünlerin fiyatlarında görülen ani yükselişler ve nominal işçi ücretlerindeki kaymalar yer almaktadır.
Talep yanlı şoklar ise doğrudan hükümetlerin uygulamaya koyduğu para ve maliye politikaları ile ilişkilidir. Vergi oranlarındaki yüksek artışlar, sübvansiyonların azaltılması veya kaldırılması maliye politikası kaynaklı talep şoklarına örnektir. Ayrıca Merkez Bankasının para arzını aşırı daraltması ve kredi faizlerindeki ani artışlar da talep yanlı dalgalanmalara yol açar.
Toplam talep şokları, özel tüketim harcamaları, yatırım harcamaları, kamu harcamaları ve ihracattaki değişmeler aracılığıyla yayılır. Tüketim harcamalarını zevk ve alışkanlıklar, enflasyon beklentileri, faiz oranları ve vergi oranları etkiler. Yatırım harcamaları ise sermayenin marjinal verimliliği ile faiz oranları arasındaki ilişkiye ve milli gelir artışlarına bağlıdır.
Toplam arz şoklarının arkasındaki en önemli neden girdi fiyatlarında meydana gelen artışlardır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde üretim ithal hammaddeye bağlı olduğundan, döviz kurlarındaki ve uluslararası hammadde fiyatlarındaki (örneğin 1974 petrol krizi gibi) aşırı yükselmeler ekonomik durgunluğa ve arz yönlü daralmalara zemin hazırlamaktadır.
Ekonomideki dalgalanmaları oluşmadan önce haber veren, aynı anda değişim gösteren veya kriz sonrasında tepki veren çeşitli göstergeler bulunmaktadır. Bu göstergeler analistler ve politika yapıcılar için kritik birer erken uyarı ve değerlendirme mekanizmasıdır.
Öncü göstergeler, konjonktürel dalgalanmalar meydana gelmeden muhtemel dalgalanmayı önceden haber veren verilerdir. Bunlar arasında imalat sanayiinde haftalık çalışma saatlerinin ortalaması, tüketim malları için alınan yeni siparişler, işsizlik sigortası başvuruları, kurulan yeni işletme sayısı ve inşaat ruhsatları yer alır.
Eş zamanlı göstergeler, Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH) ile aynı zaman diliminde değişim gösteren ekonomik verilerdir. Sanayi üretim endeksi, bireylerin kişisel gelirlerindeki değişimler, tarım dışı sektörlerde çalışanların ücret değişimleri ve sektörlerin satış hacimleri bu gruba girer.
Takip eden göstergeler ise GSMH’de meydana gelen değişimlerin ertesinde, yani gecikmeli olarak değişiklik gösteren ekonomik göstergelerdir. Kredi faizlerindeki değişimler, stokların satış miktarına oranı, işini kaybedenlerin ortalama işsizlik süreleri ve işgücü maliyeti değişimleri takip eden göstergelere örnektir.
Klasik iktisat ekolü, serbest piyasa mekanizmasının ekonomik dengeleri kendi kendine kuracağını savunur. W.S. Jevons, dengesizliklerin dış şoklardan (örneğin tarımsal üretimi etkileyen hava şartları) kaynaklandığını belirtmiştir. Pareto ise psikolojik konjonktür teorisinde toplumsal iyimserlik ve kötümserliğin refah veya bunalıma yol açtığını savunmuştur.
J. Schumpeter’e göre dalgalanmaların temel sebebi yeniliklerdir. Teknolojideki yenilikler ekonomiyi bir dengeden diğerine taşır ve yeniliklerin tükenmesi daralmaya yol açar. G. Hawtrey ise dalgalanmaların temel nedeninin para ve krediler olduğunu, bankaların kredi politikalarının konjonktür evrelerini belirlediğini ifade etmiştir.
Keynezyen yaklaşım, kısa dönemli analizlere odaklanarak yatırımların girişimcilerin psikolojik beklentilerine (hayvani güdüler) bağlı olduğunu savunur. Samuelson ise Keynes'in eksik kalan yönlerini çarpan ve hızlandıran mekanizmaları ile tamamlayarak genişleme, gerileme ve toparlanma süreçlerini kümülatif etkilerle açıklamıştır.
Milton Friedman ve Anna Schwartz'ın öncülük ettiği paracı konjonktür teorisi, dalgalanmalar ile para stoku arasında sıkı bir ilişki kurar. Siyasi konjonktür döngüsü çerçevesinde hükümetlerin seçim dönemlerinde ekonomiyi genişletici, seçim sonrasında ise daraltıcı politikalar izlediğini öne sürerler. Yeni Keynesyenler ise yatırımlardaki istikrarsızlığa dikkat çekerek devletin maliye politikaları ile müdahalesini savunur.
Türkiye ekonomisi tarihsel süreçte iç ve dış kaynaklı birçok konjonktürel dalgalanma ve kriz yaşamıştır. 1929-1933 Büyük Buhranı döneminde Türkiye'de büyüme hızı negatifleşmiş, ihraç malları fiyatları düşmüş ve milli gelir seviyesinde %60 oranında bir azalma gözlenmiştir.
1940-1945 II. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye fiilen savaşa girmemesine rağmen savunma harcamaları artmış, planlanan sınai yatırımlar askıya alınmış, milli gelir reel olarak azalmış ve dış borçlar tırmanmıştır. 1958 yılında ise ithalata dayalı politika çökmüş, döviz darboğazı yaşanmış ve IMF ile standby anlaşması yapılarak yüksek oranlı devalüasyonla tanışılmıştır.
1974 yılındaki küresel petrol krizi ve Kıbrıs Barış Harekatı sonrasındaki ambargo, Türkiye ekonomisinde maliyetleri patlatmış, Türk Lirası %66 oranında devalüe edilmiş ve bütçe açıkları büyümüştür. Bu yapısal sıkıntılar 24 Ocak 1980 kararlarının alınmasına zemin hazırlamıştır.
1994 yılında kamu açıklarının ve iç-dış borçların tırmanmasıyla Nisan kararları alınmış, TL devalüe edilmiş, GSMH %6 daralırken işsizlik %20'li seviyelere çıkmıştır. 2001 yılında ise iç ekonomik dengesizlikler, Asya-Rusya krizleri ve 1999 Marmara Depremi'nin yıkıcı etkisi birleşerek derin bir ekonomik daralmaya yol açmıştır.