İradi (takdiri) maliye politikası, ekonomik istikrarsızlıkları, durgunlukları veya enflasyonist süreçleri ortadan kaldırmak amacıyla, maliye politikası araçlarında siyasi karar alıcılar tarafından doğrudan ve bilinçli düzenlemeler yapılmasını öngörür. Keynesyen iktisat ekolünün temelini oluşturan bu yaklaşımda, kamu harcamalarının düzeyi, transfer ödemeleri ve vergi oranları gibi temel mali araçlar üzerinde yasal ve idari değişiklikler gerçekleştirilir. Karar alma ve uygulama süreçlerinin tamamen siyasi otoritelerin inisiyatifine bırakılması, bu politikanın esnekliğini artırsa da beraberinde ciddi yönetimsel riskler getirmektedir. İradi maliye politikasının başarısının önündeki ilk büyük engel, konjonktürel gelişmeleri tahminde isabet sorunudur. Ekonomide ortaya çıkan bir dalgalanmanın (örneğin fiyat artışlarının) talep fazlalığından mı yoksa maliyet artışlarından mı kaynaklandığının doğru teşhis edilmesi hayati önem taşır. Yanlış bir teşhis, uygulanacak maliye politikasının yönünü de saptırarak ekonomik istikrarı düzeltmek yerine daha da bozabilir. Yükselişin dozunun ve yayılım hızının kestirilememesi, iradi müdahalelerin yıkıcı yan etkiler üretmesine yol açabilmektedir. İkinci ve en kritik sorun ise maliye politikası uygulamasındaki gecikme sorunudur. Bu gecikmeler üç aşamada incelenir: Birincisi, ekonomide istikrarsızlığın fiilen ortaya çıktığı an ile yetkililerin bu durumu fark edip müdahale kararı aldığı an arasındaki gecikmedir. İkincisi, müdahale kararının verilmesi ile yasal düzenlemelerin yapılıp politikanın hayata geçirilmesi arasındaki idari/yasama gecikmesidir. Üçüncüsü ise uygulamanın yürürlüğe girmesinden sonra ekonomi üzerinde fiili etkilerini göstermesine kadar geçen süreyi kapsayan etki gecikmesidir. Bu gecikmeler nedeniyle, daralma döneminde alınan bir genişletici önlem, ekonomi zaten kendiliğinden toparlanma sürecine girdiğinde devreye girerek aşırı ısınmaya ve enflasyona yol açabilir. Otomatik istikrar sağlayıcı maliye politikası, herhangi bir yeni yasal düzenlemeye veya siyasi karar alma sürecine gerek kalmaksızın, mali sistemin kendi yapısı gereği konjonktürel dalgalanmalara karşı kendiliğinden tepki vermesidir. Bu yöntemde, bütçe mekanizmasının içine yerleştirilmiş olan duyarlı araçlar (otomatik stabilizatörler), ekonomi genişlerken daraltıcı, ekonomi daralırken ise genişletici yönde çalışarak millî gelirdeki dalgalanmaları yumuşatır. Bu sayede, iradi politikalarda yaşanan karar ve yasama gecikmeleri gibi zamansal kayıplar tamamen bertaraf edilmiş olur. Ekonomik daralma (deflasyonist) dönemlerinde, toplam talep ve üretim düşerken vergi matrahları da küçülür. Bunun sonucunda devletin vergi gelirleri kendiliğinden azalır. Aynı dönemde işsizlik arttığı için işsizlik sigortası ödemeleri gibi sosyal transfer harcamaları otomatik olarak yükselir. Bu durum, bireylerin harcanabilir gelirindeki düşüşü frenleyerek toplam talebin daha fazla çökmesini engeller ve bütçenin açık vermesine yol açar. Genişleme (enflasyonist) dönemlerinde ise tam tersi bir mekanizma işler; artan gelirler ve kârlar vergi hasılatını hızla yükseltirken, işsizlik ödemeleri azalır, bütçe açığı daralır veya bütçe fazlası oluşarak aşırı talebi törpüler. Otomatik stabilizatörlerin etkinliği, harcanabilir gelir formülü (Yd = Y - T + TR) üzerinden açıklanabilir. Harcanabilir gelir (Yd); gayrisafi gelirden (Y) vergilerin (T) çıkarılması ve transfer ödemelerinin (TR) eklenmesiyle bulunur. Tüketim harcamaları harcanabilir gelirin doğrudan bir fonksiyonu olduğundan, kriz dönemlerinde transferlerin (TR) artması ve vergilerin (T) azalması tüketimdeki sert düşüşleri engeller. Böylece otomatik stabilizatörler, konjonktürün tepe ve dip noktalarını törpüleyerek ekonomik büyüme çizgisinin daha istikrarlı ve dengeli bir patikada ilerlemesine katkı sağlar. Kamu harcamaları içinde otomatik stabilizatör işlevini en belirgin şekilde yerine getiren araç işsizlik sigortası ödemeleridir. Ekonomik daralma dönemlerinde işini kaybedenlerin sayısının artmasıyla bu fonlardan yapılan ödemeler hızla yükselir ve piyasaya likidite enjekte edilir. Genişleme dönemlerinde ise işe alımların artmasıyla fonda prim birikimi başlar ve bu birikim piyasadan para çekerek daraltıcı etki yapar. Tarımsal destekleme alımları ve sübvansiyonlar da benzer bir mantıkla çalışsa da tarım sektöründeki müdahaleler genellikle otomatik olmaktan ziyade siyasi otoritelerin iradi kararlarıyla şekillenmektedir. Vergilerin otomatik stabilizatör olarak gücü, verginin gelir esnekliğine bağlıdır. Verginin gelir esnekliği, vergi gelirindeki nispi değişimin millî gelirdeki nispi değişime oranıdır. Bu esneklik değerinin yüksek olması (1'e yakın veya artan oranlılık nedeniyle 1'den büyük olması), verginin istikrar sağlama gücünü artırır. Gelir esnekliğini belirleyen temel faktörler; verginin matrah yapısı, uygulanan vergi tarifesi ve tahsilat tekniğidir. Örneğin, artan oranlı tarifeye sahip kişisel gelir vergileri ve kaynakta kesme (stopaj) yöntemiyle tahsil edilen vergiler, gecikmeleri en aza indirdiği için en yüksek esnekliğe ve stabilizatör gücüne sahiptir. Kurumlar vergisi tek oranlı bir tarifeye sahip olsa da kurum kârlarının konjonktüre aşırı duyarlı olması nedeniyle esnekliği yüksektir. Dolaylı vergilerden Katma Değer Vergisi (KDV) gibi genel tüketim vergileri, millî gelirdeki değişimleri yakından izlediği için yüksek esnekliğe sahiptir; ancak Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) spesifik (maktu) matraha dayandığında veya talep esnekliği düşük zorunlu mallardan alındığında esnekliği zayıflar. Servet vergileri ise mülkiyet değerlerinin yavaş değişmesi ve tahsilat sürelerinin uzunluğu nedeniyle otomatik stabilizatör olarak en zayıf halkayı oluşturur. Otomatik stabilizatörler her ne kadar ekonomik dalgalanmaları yumuşatsa da ekonomiyi tek başlarına tam istihdam dengesine getiremezler. Hatta bazı durumlarda, stabilizatörlerin aşırı güçlü çalışması ekonomik büyümeyi engelleyici bir bariyer oluşturabilir. Bu olumsuz duruma iktisat literatüründe 'Mali Sürüklenme' (Fiscal Drag) adı verilir. Mali sürüklenme, özellikle artan oranlı vergi sistemlerinin yürürlükte olduğu ve ekonominin büyüdüğü veya enflasyonist bir süreçte olduğu dönemlerde ortaya çıkan ciddi bir yapısal sorundur. Eksik istihdamda olan ve canlanmaya başlayan bir ekonomide, millî gelir arttıkça mükellefler artan oranlı vergi tarifesi nedeniyle daha yüksek vergi dilimlerine girerler. Bu durum, vergi gelirlerinin millî gelir artışından çok daha hızlı yükselmesine yol açar. Kamunun vergi tahsilatındaki bu aşırı artış, özel sektörün ve hanehalkının harcanabilir gelirini erkenden tırpanlayarak toplam talebi daraltır. Sonuç olarak, ekonomi henüz tam istihdam düzeyine ulaşamadan büyüme süreci sekteye uğrar ve canlanma yarıda kesilir. Benzer şekilde, enflasyonist ortamlarda nominal gelirlerin artmasıyla mükelleflerin reel gelirleri artmadığı halde daha yüksek vergi dilimlerine tabi tutulması da mali sürüklenmeye yol açar. Bu durum bütçede yapay bir 'tam istihdam bütçe fazlası' yaratarak daraltıcı bir maliye politikası etkisi doğurur. Otomatik stabilizatörlerin bu sınırları ve yarattığı mali sürüklenme etkisi nedeniyle, ekonomiyi tam istihdama ulaştırmak için sadece otomatik mekanizmalara güvenilemez; mutlaka iradi maliye politikası önlemleriyle sistemin desteklenmesi gerekir. İradi politikaların karar gecikmelerini aşmak ve otomatik stabilizatörlerin yetersizliklerini gidermek amacıyla 'Formül Esnekliği Yöntemi' geliştirilmiştir. Bu yöntemde yasama organı, yürütme organına önceden belirlenmiş objektif kriterlere bağlı olarak otomatik harekete geçme yetkisi verir. Örneğin, işsizlik oranının %5 barajını aşması durumunda gelir vergisi oranlarının otomatik olarak %10 düşürüleceğinin kanunla önceden bağlanması, hem bürokratik gecikmeleri önler hem de piyasaya anında ve öngörülebilir bir müdahale imkanı sunar. Keynesyen iktisadın klasik denk bütçe anlayışına karşı geliştirdiği 'Telafi Edici Maliye Politikası', bütçenin ekonomik konjonktüre göre açık veya fazla vermesini savunur. Durgunluk dönemlerinde toplam talep açığını kapatmak için bütçe açığı verilmesi (kamu harcamalarının artırılması ve vergilerin düşürülmesi), canlanma dönemlerinde ise bütçe fazlası yaratılarak ekonominin soğutulması amaçlanır. Bu yöntemde bütçe yıllık bazda değil, konjonktür dönemi boyunca (çevrimsel olarak) dengelenir. Öte yandan, ekonomik hedeflere zamana yayarak, aşamalı geçişlerle ulaşmayı hedefleyen 'Tedrici Maliye Politikası' ile kriz anlarında beklentileri hızla değiştirmek için uygulanan 'Şok Maliye Politikası' da alternatif yöntemler arasındadır. Son yıllarda siyasi popülizmi engellemek ve mali disiplini kalıcı kılmak amacıyla 'Kurala Bağlı Maliye Politikası' ön plana çıkmıştır. Bu yaklaşım, siyasi iktidarların takdir yetkisini sınırlandırarak bütçe açığı, kamu borç stoku veya faiz dışı fazla gibi makroekonomik değişkenlere yasal veya anayasal sınırlar (mali kurallar) getirir. Bunun en somut örneği, Avrupa Birliği'nin Maastricht Antlaşması ile belirlediği kriterlerdir. Bu kriterlere göre üye ülkelerin bütçe açığının GSYH'ye oranının %3'ü, toplam kamu borç stokunun GSYH'ye oranının ise %60'ı aşmaması zorunludur. Bu kuralların denetimi ise 1997 yılında yürürlüğe giren İstikrar ve Büyüme Paktı ile güvence altına alınmıştır.