İnfografik
← Ünite 2
Maliyet Muhasebesi

Ünite 2: Maliyetlerin İzlenmesi

LIFO Yönteminin Yasaklanması
Türkiye'deki yasal düzenlemeler ve vergi mevzuatı gereğince, stok değerleme işlemlerinde LIFO (Son Giren İlk Çıkar) yönteminin kullanılmasına izin verilmemektedir. İşletmeler stok kartlarındaki birim maliyetleri hesaplarken yalnızca FIFO veya Ortalama Maliyet yöntemlerini kullanabilirler.
ERP Sistemlerinin Yaygınlaşması
Günümüz modern işletmelerinde malzeme talep ve işçilik takip işlemleri el yazısıyla tutulan formlar yerine Kurumsal Kaynak Planlaması (ERP) yazılımları üzerinden anlık olarak gerçekleştirilmektedir. Bu durum veri giriş hatalarını azaltmakta ve zamandan büyük tasarruf sağlamaktadır.
7/A Hesap Grubu Zorunluluğu
Türkiye'de sigorta, banka ve finans kuruluşları dışındaki tüm üretim şirketleri, maliyet muhasebesi kayıtlarını Tek Düzen Muhasebe Sistemi'nin fonksiyonel esasa dayalı 7/A seçeneğindeki hesap kodlarına göre tutmakla yükümlüdürler.
Yarım Sıra Örneği ile Maliyet Hesaplama
Metinde verilen örnekte, 2011 yılında toplam 120.000 TL üretim maliyetine katlanılmış ve dönem sonunda 7.500 TL değerinde 100 adet yarım sıra kalmıştır. Bu durumda tamamlanan 900 adet sıranın maliyeti 112.500 TL (birim maliyeti 125 TL) olarak hesaplanmıştır.

Anahtar Kavramlar

Direkt İlk Madde ve Malzeme GiderleriHangi ürün ya da ürün grubunda ne kadar kullanıldığı doğrudan bilinebilen ve herhangi bir dağıtım anahtarına gerek duyulmadan doğrudan ürün maliyetine yüklenebilen malzemelerin maliyetidir. Örneğin, gömlek üretiminde kullanılan kumaş bu sınıfa girer.
Endirekt Malzeme GiderleriÜretimde kullanılmasına rağmen hangi ürün için ne kadar harcandığı doğrudan tespit edilemeyen veya izlenmesi ekonomik olmayan malzemelerin maliyetidir. Örneğin, gömlek üretiminde kullanılan dikiş ipliği veya makineleri yağlamak için kullanılan makine yağı bu kapsamdadır.
Direkt İşçilik GiderleriHangi ürün veya ürün grubu üzerinde ne kadar süre çalıştığı işçilik takip formları veya kart okuma sistemleriyle doğrudan belirlenebilen üretim işçilerinin brüt ücretleridir. Örneğin, gömlek dikiminde çalışan bir terzinin ücreti direkt işçiliktir.
Endirekt İşçilik GiderleriÜretim sürecine dolaylı olarak katkıda bulunan ancak hangi ürün üzerinde ne kadar çalıştığı doğrudan izlenemeyen personelin ücretleridir. Örneğin, dikiş departmanının ustabaşısı veya fabrika yemekhanesinde çalışan aşçının ücreti bu gruba girer.
Genel Üretim GiderleriÜretim faaliyetiyle ilgili olan ancak direkt malzeme ve direkt işçilik dışında kalan tüm endirekt malzeme, endirekt işçilik, amortisman, sigorta, bakım-onarım ve enerji gibi giderlerin toplamıdır. Örneğin, üretimde kullanılan dikiş makinelerinin amortismanı genel üretim gideridir.
Malzeme Talep FormuDepodan üretim birimlerine malzeme çekilirken düzenlenen, malzemenin adını, kodunu, miktarını ve hangi ürün veya iş için istendiğini gösteren resmi belgedir. Bu form, malzemenin direkt mi yoksa endirekt mi olduğunu belirlemede en önemli kaynaktır.
İşçilik Takip FormuÇalışanların gün içinde hangi ürün, sipariş veya iş grubu üzerinde ne kadar süre çalıştıklarını kaydetmek amacıyla düzenlenen formdur. Bu formlar sayesinde brüt işçilik maliyetleri ilgili ürünlere doğrudan yüklenebilir.
Stok KartıDepoda bulunan her bir malzeme türü için ayrı ayrı tutulan, giren, çıkan ve kalan malzeme miktarları ile birim maliyetlerini tarih sırasına göre gösteren karttır. Günümüzde bu kartlar bilgisayar ortamında ERP sistemleri içinde izlenir.
Yansıtma HesaplarıTek Düzen Muhasebe Sistemi'nde fiili maliyet hesaplarında biriken tutarların, dönem sonlarında veya üretim tamamlandığında ilgili yarı mamul veya mamul hesaplarına dolaylı olarak aktarılmasını sağlayan geçici hesaplardır (örn. 711, 721, 731).
Yarı MamulÜretim sürecine alınmış, üzerinde belirli işlemler gerçekleştirilmiş ancak henüz satılabilir veya tamamlanmış mamul aşamasına gelmemiş, üretimi kısmen bitmiş ürünlerdir. Muhasebede 151 hesapta izlenir.
MamulÜretim sürecindeki tüm aşamaları tamamlanarak satışa hazır hale getirilmiş ve mamul ambarına alınmış olan nihai ürünlerdir. Muhasebede 152 hesapta izlenir.
Dönem Üretim MaliyetiBir dönem içinde üretime başlanan veya devam edilen ürünler için katlanılan direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderlerinin toplam tutarıdır. Bu tutar henüz tamamlanmamış ürünlerin maliyetini de içerir.
Satılan Mamuller MaliyetiDönem içinde satışı gerçekleştirilen mamullerin işletmeye olan toplam üretim maliyetidir. Gelir tablosunda brüt satış karının hesaplanmasında satış gelirlerinden düşülür.
7/A SeçeneğiTek Düzen Muhasebe Sistemi'nde giderlerin fonksiyon esasına göre izlendiği, üretim işletmelerinin kullanmak zorunda olduğu ve 710, 720, 730 gibi hesapları barındıran muhasebe seçeneğidir.
Fark HesaplarıStandart maliyet yöntemini uygulayan işletmelerde, fiili maliyetler ile önceden belirlenmiş standart maliyetler arasındaki fiyat, miktar, süre ve kapasite sapmalarını izlemek için kullanılan hesaplardır (örn. 712, 722, 732).
Sürekli Envanter YöntemiSatışı yapılan her mamulün ardından, satılan ürünün maliyetinin anında hesaplanarak stoklardan düşülmesi ve Satılan Mamuller Maliyeti hesabına borç kaydedilmesi esasına dayanan yöntemdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Dönem Başı Stok Etkisi Örneği

İşletmenin dönem başında 4.000 TL değerinde 200 adet yarım sırası varsa ve dönem içinde 120.000 TL ek üretim maliyetine katlanılmışsa, dönem sonu yarı mamul stoku olan 7.500 TL düşüldükten sonra tamamlanan mamullerin maliyeti 116.500 TL olarak bulunur.

150 No'lu Hesabın Alt Kırılımları

Malzemeler satın alındığında '150 İlk Madde ve Malzemeler' hesabına kaydedilir. Satın alma aşamasında malzemenin direkt mi yoksa endirekt mi kullanılacağı tam bilinmediğinden, bu hesapta genellikle direkt/endirekt ayrımı yapılmaz.

Dikiş Makinesi Amortismanı Kaydı

Üretim departmanında kullanılan dikiş makinelerinin amortisman giderleri, üretimle doğrudan ilgili olmasına rağmen direkt malzeme veya direkt işçilik olmadığından '730 Genel Üretim Giderleri' hesabının borcuna kaydedilir.

Güvenlik Görevlisi Ücretinin Sınıflandırılması

Fabrika güvenliğini sağlayan personelin ücret bordrosu hazırlandığında, bu personel doğrudan üretim yapmadığı için ücreti '730 Genel Üretim Giderleri' (Endirekt İşçilik) hesabı altında muhasebeleştirilir.

Yansıtma Hesaplarının Kapatılması

711, 721 ve 731 kodlu yansıtma hesapları, dönem sonlarında fiili gider hesapları olan 710, 720 ve 730 ile karşılıklı olarak kapatılarak sıfırlanır ve maliyet döngüsü tamamlanır.

Ticaret ve Üretim Şirketleri Farkı

Ticaret şirketlerinde sadece 'Ticari Mallar' stoku bulunurken, üretim şirketlerinde hammadde, yarı mamul ve mamul olmak üzere üç aşamalı bir stok yapısı mevcuttur. Bu yüzden üretim şirketlerinde yarı mamul hesapları kritik öneme sahiptir.

Malzeme İade Süreçleri

Üretim birimlerinden depoya geri gönderilen malzemeler için iade formları düzenlenir. Muhasebe kaydında ise malzemenin çekilişinde yapılan kaydın tam tersi (150 borçlu, 710 veya 730 alacaklı) yapılarak stoklar düzeltilir.

Sosyal Yardımların Muhasebeleşmesi

Maliyet teorisinde direkt işçilere yapılan yemek, yol ve sağlık gibi yan ödemeler endirekt işçilik sayılmasına rağmen, Türkiye'deki pratik uygulamalarda bu ödemeler de çoğunlukla '720 Direkt İşçilik Giderleri' hesabında izlenir.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavda malzeme talep formunun işlevine dikkat edin; bir malzemenin direkt mi endirekt mi olduğu sadece bu formdaki kullanım yeri bilgisiyle ayırt edilir.
  • LIFO yönteminin Türkiye'de yasak olduğunu unutmayın; stok değerleme sorularında sadece FIFO veya Ortalama Maliyet yöntemlerinin geçerli olduğunu hatırlayın.
  • Yarı mamul (151) ve mamul (152) hesaplarının akış sırasını karıştırmayın; üretim tamamlandığında 151 alacaklandırılır, 152 borçlandırılır.
  • Yansıtma hesaplarının (711, 721, 731) ana maliyet hesaplarını kapatmak için değil, maliyetleri 151 hesaba dolaylı aktarmak için kullanıldığını unutmayın.
  • Üretim maliyeti formül sorularında dönem başı yarı mamul stokunu eklemeyi, dönem sonu yarı mamul stokunu ise çıkarmayı kesinlikle unutmayın.
  • Güvenlik görevlisi, ustabaşı ve aşçı gibi personelin ücretlerinin direkt işçilik değil, her zaman Genel Üretim Gideri (endirekt işçilik) olduğunu hatırlayın.