Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
İktisat teorisinde tüketici davranışlarını incelemenin temel hareket noktalarından biri fayda kavramıdır. Fayda en genel tanımıyla, tüketicinin belli bir mallar ve hizmetler bileşimini belirli bir zaman dilimi içinde tüketmesinden elde ettiği tatmin düzeyi olarak tanımlanır. Mikroiktisadi analizlerin merkezinde yer alan bu kavram, tüketicilerin piyasada neden belirli tercihler yaptığını ve kaynaklarını nasıl dağıttığını anlamamıza olanak tanır.
Fayda kavramının sağlıklı bir şekilde analiz edilebilmesi için öncelikle tüketilen nesnelerin doğru sınıflandırılması şarttır. Çünkü her tüketim maddesi iktisat biliminin doğrudan inceleme alanına girmez. Tüketiciye göre mallar; iktisadi olup olmamalarına, üretim ile tüketim arasındaki zamansal ilişkilere ve ihtiyaçların şiddetine göre farklı kategorilere ayrılır.
İktisatçılar, bireylerin fayda sağlama süreçlerini açıklarken çeşitli teoriler geliştirmişlerdir. Bunların başında sayısal ölçülebilirliği savunan Kardinal Fayda Teorisi ve malların sadece sıralanabileceğini öne süren Ordinal Fayda Teorisi gelir. Bu teoriler, tüketici dengesinin kurulmasında ve piyasa talebinin türetilmesinde temel yapı taşlarını oluşturur.
Mallar, insanların ihtiyaçlarını gidermek veya kar elde etmek amacıyla üretim sürecinde kullandıkları maddi ve manevi unsurlardır. Bir malın iktisat biliminin analiz alanına dahil olabilmesi için mutlaka 'iktisadi mal' niteliği taşıması gerekmektedir. İktisadi mal tanımına girmeyen her türlü nesne ise gayrı iktisadi mal olarak nitelendirilir.
İktisadi mal, pazarda bir alıcısı olan, üreticisi ile tüketicisi arasında belli bir fiyat konusunda anlaşma sağlanan mallardır. Örneğin, fırından veya marketten parasını ödeyerek aldığımız bir ekmek ya da pastaneden sipariş ettiğimiz çay ve pasta birer iktisadi maldır çünkü piyasada maddi bir karşılıkları ve fiyatları vardır.
Buna karşın, annemizin evde bize çalışırken hazırlayıp ikram ettiği çay ve pasta, bir tüketim ihtiyacını karşılasa bile gayrı iktisadi maldır. Çünkü bu ürünlerin bir pazarda alıcısı yoktur ve karşılığında herhangi bir bedel veya fiyat ödenmemiştir. Piyasası ve fiyatı olmayan bu tür unsurlar iktisat teorisinin doğrudan inceleme kapsamı dışındadır.
İktisadi analizde mal ve hizmet kavramları sıkça karıştırılsa bile aralarında çok keskin zamansal ve fiziksel farklar bulunmaktadır. Mallar üretildikleri anda tüketilmek zorunda değildir. Örneğin bir televizyon fabrikasında üretilen LCD ekranlı bir televizyon, üretildiği an evde izlenmeye başlanmaz; depolanabilir, nakledilebilir ve satış mağazalarında vitrinde bekletilebilir.
Hizmet ise en yalın tanımıyla üretildiği an tüketilen ve üretim ile tüketim arasında depolanması imkansız olan ekonomik unsurlardır. Örneğin taksiye binip bir yerden başka bir yere giderken, şoför bir ulaşım hizmeti üretmekte ve yolcu da bu hizmeti üretildiği anda tüketmektedir.
Hizmetler de mallar gibi iktisadi veya gayrı iktisadi olabilir. Taksiye ödenen ücret taksimetrede belirlendiği ve ödendiği için bu bir iktisadi hizmettir. Ancak aynı yolu bir arkadaşımızın arabasında hiçbir ücret ödemeden ve piyasa ilişkisi olmaksızın gidersek, bu hizmet iktisadi nitelik taşımaz.
Tüketicilerin gelir düzeylerindeki değişmeler karşısında mallara gösterdikleri talep farklılıkları, malların şiddetine göre sınıflandırılmasını gerektirir. Bu kapsamda mallar; düşük mal, normal mal ve zorunlu mal olarak üçe ayrılır. Düşük mal, tüketicinin geliri arttığında tüketim miktarı azalan mallardır; örneğin öğrencinin harçlığı artınca ucuz kaşarlı tostu bırakıp daha pahalı alternatiflere yönelmesi tostu düşük mal yapar.
Normal mal, tüketimi tüketicinin gelirindeki artış oranına paralel veya daha düşük oranda artan mallardır. Ahmet Bey'in geliri %50 arttığında elma tüketimini %20 artırması elmanın onun için normal mal olduğunu gösterir. Zorunlu mal ise gelirdeki artış veya azalıştan hiç etkilenmeyen, insanın hayatta kalması için belirli oranda tüketmek zorunda olduğu su veya ilaç gibi maddelerdir.
İhtiyacın yönüne göre ise mallar ikame ve tamamlayan mallar olarak ikiye ayrılır. Benzer ihtiyaçları karşılayan ve birbirinin yerine geçebilen mallar ikame maldır (çay ve kahvenin Ali için durumu gibi). Farklı iki malın birlikte kullanılarak tatmin sağladığı durum ise tamamlayıcı malları ifade eder (kahve ve çayı arka arkaya içen Ayşe örneğindeki gibi).
Tüketiciler rasyonel kararlar alırken sadece bugünü değil, gelecekteki tüketim planlarını da hesaba katarlar. Tek dönemlik gelirleri her malı almaya yetmeyen tüketiciler, gelecekte daha fazla tüketim yapabilmek ve belirsizliklerle başa çıkabilmek amacıyla bugünkü gelirlerinin bir kısmını biriktirirler ki buna tasarruf denir.
Tasarrufun arkasında yatan temel saiklerden biri, farklı dönemlerdeki tüketim değerleri arasında tercih yapma arzusudur. Bireyler gelecekte daha yüksek tatmin sağlamak için bugünkü tüketimlerinden feragat edebilirler. İkinci olarak tasarruf, sadece birikmiş serveti korumakla kalmaz; hisse senedi, döviz, mevduat ve tahvil gibi araçlar vasıtasıyla reel getiri sağlayarak ek bir gelir kapısı oluşturur.
Tasarrufları etkileyen bir diğer önemli olgu ise belirsizliktir. Geleceğin tam olarak öngörülememesi ve vade uzadıkça tahminlerdeki yanılgı payının artması belirsizliği tetikler. Belirsizliğin yüksek olduğu ortamlarda bireyler bugünde tüketmeye daha yakın olurlar ve bu durum tasarrufların azalmasına yol açar.
Kardinal Fayda Teorisi, mikroiktisatta tüketici dengesini açıklamak için geliştirilmiş ve en temel varsayımı 'faydanın ölçülebilir olması' ilkesine dayanan bir yaklaşımdır. Bu teoriye göre bireyler tükettikleri mal ve hizmetlerden elde ettikleri tatmini sayısal olarak (örneğin 10 birim, 20 birim gibi) ifade edebilirler. Ancak ölçümdeki pratik zorluklar nedeniyle zamanla Ordinal Teori kadar yaygın kullanım alanı bulamamıştır.
Kardinal teorinin kalbinde toplam fayda, marjinal fayda ve azalan marjinal fayda kavramları yer alır. Toplam fayda, bir dönemde tüketilen mal miktarından elde edilen kümülatif tatmini gösterirken; marjinal fayda, her ilave birim mal tüketiminin toplam faydada yarattığı değişimi ifade eder. Toplam fayda fonksiyonunun birinci türevi marjinal faydayı verir.
Teorinin geçerli olabilmesi için tüketicinin gelirinin tamamını harcaması ve her mal için harcanan son liranın sağladığı marjinal faydaların birbirine eşit olması gerekir. 'Eşmarjinal ilkesi' olarak bilinen bu kural, tüketicinin elindeki kısıtlı bütçeyle maksimum tatmine (tüketici dengesine) ulaştığı noktayı matematiksel olarak formüle eder.
Formel iktisat teorisinde tüketici tercihleri fayda fonksiyonları aracılığıyla modellenir. Karar veren bir bireyin fayda fonksiyonu, n sayıda mal ve hizmet miktarının (x1, x2, ..., xn) sağladığı tatminleri gösteren matematiksel bir ifadedir. Herhangi bir malın marjinal faydası, bu fonksiyonun ilgili mal miktarına göre kısmi türevi alınarak elde edilir.
Neoklasik iktisat kuramının ana varsayımlarından biri, ekonomik mal ve hizmetlerin marjinal faydasının genel olarak pozitif olmasıdır. Yani bir malın tüketim miktarı arttığında tüketicinin toplam faydası da artar; aksi durumda malın miktarı azalırsa fayda da düşer. Marjinal faydanın pozitif olması, o nesnenin 'ekonomik mal' (good) olduğunun kanıtıdır.
Buna karşın bazı nesneler için marjinal fayda negatiftir. Atık sular, çöpler ve çevre kirliliği gibi unsurlar tüketicinin faydasını azalttığı için iktisat literatüründe 'kötüler' (bads) olarak adlandırılır ve ekonomik mal sınıfına dahil edilmezler.
Neoklasik iktisat kuramının temel taşı olan azalan marjinal fayda kanununa göre; bir tüketici herhangi bir malın tüketim miktarını sürekli artırdığında, o malın her ilave biriminden elde ettiği marjinal fayda giderek azalma gösterir. Başka bir deyişle, tüketim miktarı arttıkça tüketicinin o maldan duyduğu ek tatmin düşer.
Bu durumu somutlaştırmak için para birimi olan TL üzerinden bir deney düşünülebilir. Bir tüketiciye sırayla her seferinde 1 TL verildiğinde, verilen ilk 1 TL'nin sağladığı marjinal fayda çok yüksekken, deney tekrarlandıkça verilen ek 1 TL'lerin toplam faydaya yaptığı katkı (marjinal fayda) giderek azalacaktır. Deneyin sonlarında verilen liranın yarattığı ek tatmin başlardakinin çok altında kalacaktır.
Geometrik olarak marjinal fayda eğrisi, tüketim miktarı arttıkça pozitif bölgede kalmaya devam etse de eğrinin eğimi giderek küçülür. Marjinal faydanın ilk kullanım hariç sıfıra eşit olduğu nokta doyum noktasıdır ve rasyonel bir tüketici doyum noktasını aşan miktarlarda mal satın almaz.