Ünite 7: Siyaset Biliminde Başlıca Teoriler (Marksist Teori) — Önemli Kavramlar

İşçinin günlük çalışma süresinin ücretiyle karşılanan kısmının ötesinde, kapitalist için karşılıksız olarak ürettiği ve kapitalistin karını oluşturan yeni değerdir. Örneğin bir işçi 8 saatlik mesaisinin ilk 3 saatinde ücretini çıkarırken, kalan 5 saatte kapitalist lehine artı değer üretir.

Marks ve Engels tarafından geliştirilen, toplumsal gelişmenin temel itici gücünün fikirler veya akıl değil, maddi koşullar ve ekonomik altyapı olduğunu savunan felsefi ve analitik yöntemdir. Tarihsel süreç tezin antitezi doğurması ve bunların senteze ulaşması şeklinde ilerler.

Üretim ve mübadele sürecinde emek sahibinin kendi ürünü, üretim süreci ve hatta kendi doğası üzerindeki kontrolünü yitirmesidir. Emeğin metalaşması sonucu insan özgürleşmek yerine bağımlı bir varlığa dönüşür.

Bir toplumun üretim güçleri (beşeri ve maddi araçlar) ile üretim ilişkilerinden (mülkiyet yapısı) oluşan ekonomik temelidir. Toplumun hukuki, siyasal ve kültürel üstyapı kurumlarını belirleyen temel faktördür.

Altyapı üzerinde yükselen; siyasal kurumlar, hukuk, ahlak, din, sanat, edebiyat ve felsefe gibi kurumlardır. Bu kurumlar genellikle üretim araçları mülkiyetine sahip olan egemen sınıfın çıkarlarını yansıtır ve korur.

Modern kapitalist üretim düzeninde üretim araçlarından yoksun olan, geçinebilmek için tek sermayesi olan işgücünü piyasada satmak zorunda kalan ücretli emekçi sınıfıdır. Burjuvazinin temel karşıt kutbudur.

Kapitalist üretim tarzında fabrikalar, makineler ve hammadde gibi üretim araçlarının mülkiyetini elinde bulunduran, feodal düzeni yıkarak iktidara gelen kent-soylu sermaye sahibidir.

Tarımsal topraklar üzerindeki mülkiyetin devlete ait olduğu, toprağı işleyenlere sadece kullanım hakkının verildiği, merkezi bürokratik yapısı nedeniyle değişime son derece dirençli olan özel bir üretim biçimidir. Çin ve Osmanlı İmparatorluğu bu modele örnek gösterilir.

Sosyalist dönemin ilk aşamasında işçi sınıfının burjuvaziyi mülksüzleştirerek devlet aygıtı aracılığıyla üretim araçlarını kontrol etmesi ve sosyalist ekonomiyi kurup yönetmesidir.

Sınıf farklılıklarının ve devletin tamamen ortadan kalktığı, üretimde bolluk ortamının sağlandığı, 'herkesten yeteneğine göre, herkese gereksinimine göre' ilkesinin geçerli olduğu nihai toplumsal aşamadır.

Bir malın pazarda başka bir mal veya para ile değiştirilirken sahip olduğu niceliksel orandır. Marks'a göre bu değeri o malın üretimi için harcanan toplumsal olarak gerekli emek zaman belirler.

Bir malın insan ihtiyaçlarını karşılama yeteneği, yani onun somut yararlılığıdır. Emek hem malın kullanım değerini hem de değişim değerini etkiler.

Althusser'in kavramsallaştırmasıyla, kapitalist sınıfın sömürü koşullarını rızaya dayalı olarak yeniden üretmek ve kitlelerin sınıf bilincine ulaşmasını engellemek için kullandığı eğitim, din, medya gibi kurumlar bütünüdür.

Sosyalist rejimlerde (örneğin Sovyetler Birliği'nde) komünist parti içinde oluşan ve proletaryadan özerkleşerek onun adına kararlar alan bürokratik-teknokrat yönetici sınıftır.

Marks'ın Asya Tipi Üretim Tarzı çerçevesinde Osmanlı İmparatorluğu'nda merkezi devlet kontrolünde tarımsal üretimin ve toprak kullanım hakkının düzenlendiği tarihsel örnektir.

Paranın özerk bir değer ölçütü olmaktan çıkıp sermayeye dönüştüğü kapitalist mübadele formülüdür. Kapitalist para yatırarak mal üretir ve bu malı daha yüksek bir parayla (artı değerle) pazarlar.

Varlığın ve doğanın tez, antitez ve sentez aşamalarından geçerek geliştiğini savunan, ancak bu süreci başlatan temel unsurun maddi koşullar değil 'idea', 'akıl' veya 'tin' olduğunu öne süren felsefi yöntemdir.