Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Katma Değer Vergisi (KDV), üretimden tüketime kadar uzanan ekonomik sürecin her bir aşamasında, malların teslimi veya hizmetlerin ifası sırasında yaratılan katma değer üzerinden alınan yayılı, dolaylı, safi nitelikli ve genel bir harcama vergisidir. Verginin genel nitelikte olması, kanunda açıkça istisna edilmemiş olan tüm mal ve hizmet teslimlerini kapsamasından kaynaklanmaktadır. KDV'nin en büyük avantajı, düşük idari maliyetlerle yüksek miktarda kamu hasılatı yaratabilmesidir.
Tarihsel gelişimine bakıldığında, KDV ilk kez 1954 yılında Fransa'da uygulanmaya başlanmıştır. Avrupa Birliği (AB) tarafından üye ülkeler arasında ortak bir satış vergisi modeli olarak kabul edilen bu vergi, Türkiye'de ise 1985 yılında yürürlüğe girerek vergi sistemimize dahil edilmiştir. KDV'nin matrahını oluşturan katma değer, üretim faktörlerinin üretim süreci boyunca mal veya hizmete ekledikleri ekonomik değeri ifade eder.
KDV'nin işleyişinde 'kanuni mükellef' ile 'fiili (ekonomik) mükellef' ayrımı büyük önem taşır. Kanuni mükellef, mal teslimi ve hizmet ifasını gerçekleştirerek vergi dairesine beyanname vermekle yükümlü olan kişidir. Fiili mükellef ise, mal veya hizmeti satın alarak vergi yükünü nihai olarak üzerinde taşıyan tüketicidir. Bu yönüyle KDV, yansıtılabilir nitelikte tipik bir dolaylı vergidir.
Katma Değer Vergisi Kanunu'nun 1. maddesine göre verginin konusu üç ana başlık altında toplanmıştır: Türkiye'de yapılan ticari, sınai, zirai faaliyet ve serbest meslek faaliyeti çerçevesindeki teslim ve hizmetler, her türlü mal ve hizmet ithalatı ile kanunda belirtilen diğer faaliyetlerden doğan teslim ve hizmetlerdir. İşlemlerin Türkiye'de gerçekleşmiş sayılması için malın teslim anında Türkiye'de bulunması veya hizmetin Türkiye'de yapılması ya da hizmetten Türkiye'de faydalanılması şarttır.
Teslim, bir mal üzerindeki tasarruf hakkının alıcıya devredilmesidir. Su, elektrik, gaz, ısıtma ve soğutma gibi dağıtımlar da mal teslimi kapsamındadır. Trampa ise iki ayrı teslim hükmünde değerlendirilir. Hizmet ise teslim ve ithalat dışında kalan, bir şeyi yapmak, işlemek, imal etmek, kiralamak veya bir şeyi yapmamayı taahhüt etmek gibi şekillerde ortaya çıkan işlemlerdir. KDV istisnaları ise dış ticarete yönelik istisnalar (ihracat, transit taşımacılık), diplomatik istisnalar, makine-teçhizat alımları, kültürel, eğitimsel ve sosyal amaçlı istisnalar olarak gruplandırılır.
KDV'nin en temel yapısal özelliği indirim mekanizmasıdır. Mükellefler, yaptıkları vergiye tabi işlemler üzerinden hesapladıkları KDV'den, kendilerine yapılan teslim ve hizmetler veya ithal ettikleri mallar için ödedikleri KDV'yi indirebilirler. Bir vergilendirme döneminde indirilecek KDV tutarı, hesaplanan KDV'den fazla olursa, aradaki fark sonraki dönemlere devredilir ve kural olarak iade edilmez. KDV'nin genel oranı %10 olmakla birlikte, Cumhurbaşkanı yetkisiyle günümüzde %18 genel oran ile %1 ve %8 indirimli oranlar uygulanmaktadır. Beyanname izleyen ayın 24. günü akşamına kadar verilir, ödeme ise 26. günü akşamına kadar yapılır.
Özel Tüketim Vergisi (ÖTV), genel tüketim vergilerinin aksine ekonomideki tüm mal ve hizmetleri değil, sadece kanunda tek tek sayılan belirli malları konu alan özel nitelikli, dolaylı ve tek aşamalı bir harcama vergisidir. ÖTV kapsamına giren malların taleplerinin fiyat elastikiyeti genellikle düşüktür. Bu verginin temel amacı kamuya yüksek gelir (fiskal amaç) sağlamak olmakla birlikte, çevre kirliliğini önlemek veya lüks tüketimi sınırlandırmak gibi mali olmayan (ekstra-fiskal) amaçları da bulunur. Ayrıca verginin fiyata dahil edilerek hissettirilmeden alınması (mali anestezi) tepkiyi asgariye indirir.
ÖTV, Türk vergi sistemine 06.06.2002 tarihinde yürürlüğe giren 4760 sayılı Kanunla dahil edilmiştir. ÖTV'nin yürürlüğe girmesiyle birlikte sistemdeki karmaşıklığı önlemek adına 16 adet farklı vergi, fon ve kesinti yürürlükten kaldırılmıştır. ÖTV Kanunu'na ekli dört ayrı listede yer alan mallar verginin konusunu oluşturur: I sayılı liste petrol ürünleri ve doğalgazı, II sayılı liste kayıt ve tescile tabi motorlu taşıtları, III sayılı liste kolalı gazozlar, alkollü içkiler ve tütün mamullerini, IV sayılı liste ise havyar, kürk, beyaz eşya, televizyon gibi lüks tüketim ürünlerini kapsar.
ÖTV'de vergiyi doğuran olay listenin niteliğine göre değişir. Petrol ürünlerinde, alkollü ve kolalı içeceklerde ile lüks ürünlerde imalatçı veya ithalatçı tarafından teslim; motorlu taşıtlarda ise ilk iktisap (kayıt ve tescil edilmemiş aracın satın alınması) anıdır. ÖTV mükellefleri; imalatçılar, ithalatçılar veya ilk iktisap işlemlerini gerçekleştirenlerdir. Beyan ve ödeme süreleri listelere göre farklılık gösterir; örneğin I sayılı listedeki mallar için ayın ilk 15 günü ve ikinci 15 günü baz alınarak iki dönem halinde beyan edilirken, III ve IV sayılı listedeki mallarda teslimi izleyen ayın 15. günü akşamına kadar beyan ve ödeme gerçekleştirilir.
Damga Vergisi, kişilerce düzenlenen ve hukuki durumları, hakları veya borçları kanıtlayıcı niteliğe sahip olan belgeler üzerinden alınan, yararlanma ilkesinin egemen olduğu resim niteliğinde bir vergidir. Bu vergi, düzenlenen kağıtlara ve belgelere yansıyan kamusal güvencenin bir karşılığı olarak kabul edilir. Temel amacı devlete mali gelir sağlamak olan damga vergisi, aynı zamanda işlemlerin ve belgelerin resmiyet kazanmasına, düzenliliğinin kontrol edilmesine de dolaylı olarak katkı sağlamaktadır.
Damga vergisinin konusunu, Damga Vergisi Kanunu'na ekli (I) sayılı tabloda yer alan kağıtlar oluşturur. Bu kağıtlar dört ana grupta toplanmıştır: Sözleşmeler, taahhütnameler, kira sözleşmeleri gibi kağıtlar; kararlar ve mazbatalar; ticari işlemlerde kullanılan kağıtlar; makbuzlar ve diğer kağıtlardır. Verginin doğması için belgenin yazılıp imzalanması veya imza yerine geçen bir işaret konulması yeterlidir.
Damga vergisinin mükellefi, vergiye tabi kağıtları imza eden kişilerdir. Resmi daireler ile kişiler arasındaki işlemlere ait kağıtların damga vergisini ise sadece kişiler ödemekle yükümlüdür. Verginin ödenmesi; makbuz düzenlenmesi, istihkaktan (hakedişten) kesinti yapılması veya belge üzerine basılı damga konulması yöntemleriyle gerçekleştirilir.
Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi (BSMV), 6802 sayılı Gider Vergileri Kanunu kapsamında düzenlenen; banka, banker ve sigorta şirketlerinin yaptıkları işlemler sonucunda kendi nam ve hesaplarına nakden veya hesaben tahsil ettikleri paralar üzerinden alınan genel, nesnel ve dolaylı bir işlem vergisidir. BSMV'nin en belirgin özelliği, mükelleflerin kişisel durumlarını dikkate almayan objektif yapısı ve fiyat mekanizmasıyla nihai tüketicilere kolayca yansıtılabilmesidir.
Mali piyasalar, kredi hacmi, para arzı ve bankacılık sektörü üzerinde doğrudan ekonomik etkilere sahip olan BSMV, ekonomi politikalarının yönlendirilmesinde önemli bir araçtır. Örneğin vergi oranlarının artırılması kredi kullanımını ve işlem hacmini daraltıcı etki yaparken, oranların düşürülmesi piyasayı canlandırır. Finansal Kiralama Kanunu kapsamında yapılan işlemler ise bu verginin konusu dışında bırakılmıştır.
BSMV'nin mükellefi, kendi nam ve hesaplarına para alan bankalar, bankerler ve sigorta şirketleridir. Vergiyi doğuran olay, bu kurumların yaptıkları işlemler karşılığında komisyon, faiz, masraf veya her ne ad altında olursa olsun lehe para almalarıdır. Verginin matrahı, lehe alınan paranın tutarıdır. Genel vergi oranı %15 olmakla birlikte, bankalar arası mevduat işlemlerinde %1, kambiyo muamelelerinde ise %0.2 gibi indirimli oranlar uygulanır. Beyanname ertesi ayın 15. günü akşamına kadar verilir ve ödenir.
Özel İletişim Vergisi (ÖİV), ilk olarak 17 Ağustos ve 12 Kasım 1999 tarihlerinde yaşanan Marmara depremlerinin yaralarını sarmak, deprem sonrası ortaya çıkan finansman ihtiyacını karşılamak amacıyla geçici bir tedbir olarak yürürlüğe konulmuştur. Ancak daha sonra 6802 sayılı Gider Vergileri Kanunu'nun 39. maddesine eklenerek kalıcı ve sürekli bir vergi haline getirilmiştir. ÖİV; özel, nesnel ve dolaylı bir harcama vergisidir.
Verginin konusunu; mobil elektronik haberleşme hizmetleri (tesis, devir, nakil), radyo ve televizyon yayınlarının uydu veya kablo ortamından iletilmesi, kablolu-kablosuz internet servis sağlayıcılığı hizmetleri ve diğer elektronik haberleşme hizmetleri oluşturur. Verginin mükellefi, bu hizmetleri sunan ve Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu tarafından yetkilendirilmiş olan işletmecilerdir.
ÖİV'de matrah, KDV matrahını oluşturan unsurlardan meydana gelir. Geçmişte hizmet türlerine göre %5, %15 ve %25 gibi farklı oranlarda uygulanan ÖİV, yapılan düzenlemelerle tüm hizmet grupları için %7.5 oranında eşitlenmiştir. Beyan usulünün geçerli olduğu bu vergide, mükellefler ilgili aya ait vergiyi izleyen ayın 15. günü akşamına kadar beyan edip ödemekle yükümlüdürler.
Şans Oyunları Vergisi (ŞOV), 6802 sayılı Gider Vergileri Kanunu'nun 40. maddesinde düzenlenen ve daha sonra 5602 sayılı Kanunla esasları netleştirilen; özel, nesnel ve dolaylı bir harcama vergisidir. Verginin konusunu, her türlü şans oyunları, müşterek bahis ve çekiliş faaliyetlerinin düzenlenmesinden elde edilen brüt hasılat oluşturmaktadır. Kanunda şans oyunu; yetkili kurumlarca düzenlenen, sonucu tesadüfe bağlı oyunlar ve bahisler olarak tanımlanmıştır.
ŞOV'un mükellefi, şans oyunlarını düzenleme hak ve yetkisine sahip olan veya bu yetkiyi devralan kurum, kuruluş ya da özel hukuk tüzel kişileridir. Spor-Toto Teşkilat Başkanlığı, Milli Piyango İdaresi ve Türkiye Jokey Kulübü gibi yapılar bu verginin mükelleflerine örnek gösterilebilir. Vergiyi doğuran olay, iştirakçilerin bu oyunlara katılımını sağlamak üzere sunulan hizmettir. Katılımcıların kazandığı ikramiyeler ise bu verginin değil, Veraset ve İntikal Vergisinin konusuna girer.
Verginin matrahı, şans oyunlarından elde edilen toplam hasılat tutarıdır. Vergi oranları oyun türüne göre farklılaşmaktadır: Spor müsabakalarına dayalı müşterek bahislerde %5, at yarışlarında %7, diğer şans oyunlarında (piyango, loto vb.) ise %10 oranında vergi uygulanır. Mükellefler, vergilendirme dönemini izleyen ayın 20. günü mesai bitimine kadar beyanname verip vergiyi ödemek zorundadırlar.