← Ünite 11
AB Medya ve Demokrasi

Ünite 11: Hafta Ders Notu

Avrupa Konseyi Medya Çalışmaları Başlangıcı
Avrupa Konseyi'nin medya alanındaki hükümetler arası çalışma programı 1976 yılında başlamıştır. Konsey, medyanın demokrasinin vazgeçilmez bir aracı olduğu düşüncesinden hareket ederek çalışmalarını 1981'den itibaren İnsan Hakları Genel Müdürlüğü bünyesinde yürütmüştür.
Lizbon Zirvesi ve Enformasyon Toplumu
23-24 Mart 2000 tarihlerinde Lizbon'da toplanan Avrupa Konseyi'nin Sonuç Bildirgesi'ne göre bir 'Avrupa Modeli Enformasyon Toplumu'nun tanımlanması önerilmiştir. Bu politikanın temel özelliği, ekonomik büyümenin niceliği kadar niteliğine de odaklanan toplumsal politikanın baz alınmasıdır.
Sınır Tanımayan Televizyon Direktifi'nin Çıkışı
1989 yılında yayınlanan metin, AB'nin ilk televizyon yönetmeliği olarak kabul edilmektedir. Bu yönetmelik, TV yayıncılığında ulusal sınırların kaldırılarak tek bir pazarda program akışını öngörmüş ve 1997 yılında dijital yayınlar ile kotalar eklenerek güncellenmiştir.
Türkiye'nin Eurimages Üyeliği
AB Konseyi tarafından Avrupa film ve televizyon programı üretimini desteklemek amacıyla kurulan Eurimages fonuna Türkiye Mart 1990'da üye olmuştur. Bu fon, Türkiye'de film endüstrisinin yapım ayağı için büyük ve hayati bir finansal kaynak oluşturmuştur.

Anahtar Kavramlar

AB İletişim AlanıAvrupa Birliği'nin üye ülkelerin ulusal medya kültürlerini tek bir çatı altında düzenlemeyi ve birliğin çıkarlarını desteklemeyi amaçlayan spesifik politika alanıdır. Örneğin Türkiye'nin de gündeminde yer alan bu alan, medya yapılanmalarını ve ortak iletişim stratejilerini kapsar.
Avrupa Çapında Medya SahipliğiAvrupa'da kamu hizmeti yayıncılığı ve ticari sahiplik olmak üzere ikili bir yapıda incelenen, neo-liberal politikalarla şekillenen medya mülkiyet yapısıdır. Örneğin Rupert Murdoch ve Silvio Berlusconi gibi isimlerin tekelde yoğunlaşma yarattığı alanları ifade eder.
Kamu Hizmeti Yayıncılığı (KHY)Yayıncılığın hem devletten hem de piyasadan ayrışmış, ulusal izleyiciye geniş içerikli ve yüksek standartta program sunma amacı güden yayıncılık modelidir. Örneğin İngiliz Devlet Televizyonu BBC bu anlayışın en güzel örneğidir.
Sınır Tanımayan Televizyon Direktifi1989 yılında yayınlanan ve AB'nin ilk televizyon yönetmeliği olan, TV yayıncılığında ulusal sınırların kaldırılarak tek bir pazarda program akışını öngören düzenlemedir. Örneğin 1997'de güncellenerek dijital yayınlar ve kotalar eklenmiştir.
MEDIA ProgramıAvrupa çapında görsel ve işitsel ürünlerin üretimini, dağıtımını, eğitimini ve finansal desteğini teşvik etmek amacıyla 1987'de kurulan programdır. Örneğin Avrupa film dağıtım şirketlerini destekleyerek ürünlerin topluluk içinde özgürce dolaşmasını sağlar.
Çapraz Medya SahipliğiGüçlü uluslararası medya gruplarının pazara girmesiyle birlikte tek bir tüzel kişinin gazete, TV kanalı, radyo gibi farklı medya mecralarına aynı anda sahip olması durumudur. Örneğin Springer ve Murdoch gibi grupların Doğu Avrupa ve genel Avrupa pazarını ele geçirmesidir.
EurimagesAB düzeyinde uzun metrajlı film üretimi ve dağıtımını desteklemek amacıyla kurulan, prodüksiyonlara mali destek sağlayan önemli bir fondur. Örneğin Türkiye Mart 1990'da üye olmuştur ve film yapım ayağı için önemli bir kaynaktır.
LiberalizasyonHaberleşme ve medya pazarındaki devlet tekelinin kaldırılarak piyasanın rekabete ve özel teşebbüse açılması sürecidir. Örneğin 1990'larda sesli haberleşme dışındaki hizmetlerin ve uydu yayınlarının serbestleştirilmesi bu kapsamdadır.
Enformasyon Toplumu1990'larda ve özellikle 2000 Lizbon Zirvesi ile AB söylemlerinde sıklıkla yer alan, ekonomik büyümenin niceliksel boyutunun yanı sıra niteliksel yönüne de dikkat çeken toplumsal yapıdır. Örneğin multimedya ve bilgi teknolojilerinin yayılmasını hedefler.
BABEL ProgramıAvrupa'da az konuşulan dillerin korunması amacıyla televizyon programlarına altyazı ve dublaj desteği veren Avrupa medya programıdır. Örneğin dil çeşitliliğini ve kültürel çoğulculuğu korumayı hedefler.
DeregülasyonMevcut yasal kısıtlamaların ve devlet düzenlemelerinin azaltılarak pazarın serbest piyasa koşullarına göre hareket etmesinin önünün açılmasıdır. Örneğin 1990 sonrasında haberleşme alanında gerçekleştirilen yasal esnetmelerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

MEDIA Programının Yapısı

1987 yılında Avrupa çapında görsel-işitsel üretim, dağıtım, eğitim ve finansal destek için kurulan MEDIA programının bütçesi 500 milyon dolardan fazladır. Program, sınırlar arası işbirliğini teşvik ederek küçük ve orta ölçekli şirketlere finansal destek sağlamaktadır.

1990 Sonrası Haberleşme Liberalizasyonu

1988'de haberleşme terminalleri pazarı rekabete açılmış, 1990'da sesli haberleşme cihazları dışındaki hizmetler serbestleştirilmiştir. Bu süreç 1994'te uydu, radyo ve TV yayınlarını, 1996'da ise kablolu TV ve mobil haberleşmeyi kapsayacak şekilde genişletilmiştir.

Medya Sahipliğindeki Yoğunlaşma Aktörleri

Avrupa Parlamentosu'nda 1984'ten itibaren tartışılan medya yoğunlaşması çerçevesinde, Avustralya asıllı Rupert Murdoch ve İtalyan Silvio Berlusconi gibi medya patronlarının tüm Avrupa'da pazarı ele geçirmesi ve tekelleşmesi engellenememiştir.

Evrensel Hizmet Tanımı ve Kararı

1993 yılında Konsey, sesli haberleşme cihazları hizmetlerinin 1 Ocak 1998 tarihine kadar serbestleştirilmesine karar vermiştir. Buna paralel olarak bir Komisyon tebliği ile evrensel hizmet kavramı tanımlanarak hizmet kalitesi, ücretlendirme ilkeleri ve anlaşmazlık çözümleri açıklanmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavda AB'nin ilk televizyon yönetmeliğinin 'Sınır Tanımayan Televizyon Direktifi' (1989) olduğunu mutlaka aklınızda bulundurun; karıştırılmaya çok uygundur.
  • Türkiye'nin Eurimages fonuna üyelik tarihinin Mart 1990 olduğunu, film endüstrisi için kritik bir kaynak olduğunu unutmayın.
  • AB'nin başlangıçta 'ortak kültür' hedeflediğini, ancak kültürel ve dilsel farklılıklar nedeniyle sonradan 'kültürel çeşitliliği koruma' politikasına evrildiğini iyi kavrayın.
  • Medya programlarının (MEDIA, SCRIPT, BABEL, EFDO, EAVE, SCALE, EUREKA, EURIMAGES) açılımlarını ve ne amaçla kurulduklarını (örneğin BABEL'in altyazı/dublaj, SCRIPT'in senaryo) soru kaçırmamak için ezberleyin.
  • 1990 sonrasında iletişim politikalarının kültürden ekonomi merkezli ticarileşme ve küresel rekabete kaydığını kesinlikle unutmayın.
  • İngiliz BBC televizyonunun kamu hizmeti yayıncılığına (KHY) örnek olduğunu ve ticarileşmeye direndiğini hatırlayın.
  • Rupert Murdoch ve Silvio Berlusconi gibi isimlerin medya sahipliğindeki tekelleşme ve yoğunlaşma tartışmalarının merkezinde yer aldığını unutmayın.