Ünite 13: Basın Şeref Divanı Sonrasında Çalışmalar ve Basın Konseyi

Mayıs 1968 İstanbul Semineri

İstanbul Gazeteciler Cemiyeti, Türkiye Basın Enstitüsü ve Ekonomik ve Sosyal Etüdler Konferans Heyeti tarafından 21-24 Mayıs 1968 tarihlerinde İstanbul'da düzenlenmiştir. Seminerde Ord. Prof. Dr. Sulhi Dönmezer ve Abdi İpekçi gibi isimler Basın Şeref Divanı'nın başarısızlık nedenlerini tartışmıştır.

Gazetecilerin Basın Ahlak Kuralları'nın Kabulü

Uluslararası Basın Enstitüsü (IPI) tarafından onaylanan dokuz maddelik ilkeler metni, Türkiye'de 14 Şubat 1972 tarihinde Gazeteciler Cemiyeti'nin Genel Kurulu'nda resmen kabul edilmiştir. Bu metin, gazetecilik mesleğini yapacakların kurallara uyacağını taahhüt etmesi esasına dayanır.

İkinci Türk Basın Kurultayı (1975)

19-21 Aralık 1975 tarihlerinde İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Konferans Salonu'nda gerçekleştirilmiştir. Kurultayda 1 no.lu Basının Görev ve Sorumlulukları Komisyonu'nun başkanlığını Ord. Prof. Dr. Fahrettin Kerim Gökay, başkan vekilliğini ise Vasfiye Özkoçak yürütmüştür.

Mayıs 1986 Basın Sorunları Toplantısı

Basın Konseyi'nin kuruluş aşamasının ilk basamağını oluşturur. Mayıs 1986'da basının sorunlarını görüşmek üzere 28 gazeteci bir araya gelmiş ve yaklaşık 1,5 sürecek olan çalışma grubunun temelini atmıştır.

Anahtar Kavramlar

Basın Şeref DivanıTürkiye'de basında özdenetim sağlamak amacıyla kurulan ancak başarısızlıkla sonuçlanan ilk önemli deneme ve organizasyon girişimidir. Bu yapının başarısızlığı, sonraki dönemde Basın Konseyi gibi daha kapsayıcı özdenetim arayışlarını tetiklemiştir.

İkinci Türk Basın Kurultayı19-21 Aralık 1975 tarihlerinde İstanbul'da gerçekleştirilen, basın ve akademik çevreden isimlerin katıldığı geniş katılımlı bir toplantıdır. Bu kurultayda basının sorunları, etik ilkelerin uygulanması ve mesleğe giriş koşulları detaylıca tartışılmıştır.

Basın KonseyiHalkın gerçekleri öğrenme hakkını savunmak ve özgür, sorumlu bir basın yaratmak amacıyla 6 Şubat 1988'de kurulan gönüllü bir özdenetim kuruluşudur. Konsey, Basın Meslek İlkeleri çerçevesinde yayınları denetler ve etik ihlallere karşı kararlar alır.

Basın Ahlak KurallarıGazetecilik mesleğini icra edenlerin uyması gereken, doğruluk, tarafsızlık, özel hayata saygı ve kamu yararı gibi prensipleri içeren yazılı mesleki metindir. Türkiye'de IPI tarafından onaylanan metin 14 Şubat 1972'de Gazeteciler Cemiyeti Genel Kurulu'nda kabul edilmiştir.

ÖzdenetimMedya kuruluşları ve gazetecilerin, dışsal yasal baskılara gerek kalmaksızın, kendi mesleki kuralları ve etik ilkeleri doğrultusunda kendi kendilerini denetleme mekanizmasıdır. Basın Konseyi bu sistemin en somut örneğidir.

Basın Konseyi Üyeler Kurulu (BKÜK)Basın Meslek İlkeleri ve Basın Konseyi Sözleşmesi'ni imzalayan gazeteciler, medya kuruluşu sahipleri, sendika ve dernek temsilcileri ile baro başkanı, dekanlar ve okuyucu temsilcilerinden oluşan konsey organıdır.

Basın Konseyi Yüksek Kurulu (BKYK)Basın Konseyi'nin yürütmekle yükümlü olduğu görev ve yetkileri elinde bulunduran, şikayetleri karara bağlayan ve uyarma/kınama cezaları verebilen en üst karar organıdır.

Tekzip ve Cevap HakkıBasın organlarının yanlış yayınlarından ve gerçeğe aykırı haberlerinden ötürü mağdur olan kişilerin, cevaplarını aynı yayın organında duyurmasını sağlayan yasal ve etik bir haktır. Basın Meslek İlkeleri'nde de bu hakka kesin bir saygı duyulması gerektiği vurgulanmıştır.

Kaynak GizliliğiGazetecinin kamu yararını gözeterek bilgi aldığı haber kaynağının kimliğini ifşa etmeme mesleki yükümlülüğüdür. Basın Meslek İlkeleri'ne göre, kaynağın kamuoyunu yanıltmayı amaçladığı haller bu kuralın istisnasını oluşturur.

Uluslararası Basın Enstitüsü (IPI)Küresel düzeyde basın özgürlüğünü ve gazetecilik standartlarını savunan, Türkiye'deki 'Gazetecilerin Basın Ahlak Kuralları' metninin de onaylayıcısı olan uluslararası mesleki kuruluş.

Temsilciler KuruluBasın Konseyi'nin ilk dönem örgütlenme yapısında yer alan ancak 15-17 Mart 1997 tarihindeki 10. Genel Kurul'da sözleşme değişiklikleriyle feshedilmiş olan eski bir konsey kuruludur.

Basın Meslek İlkeleriBasın Konseyi tarafından deklare edilen; ırk, cinsiyet veya din nedeniyle kınama yapılmamasını, şiddetin özendirilmemesini ve haberlerin soruşturularak yayınlanmasını emreden 16 maddelik etik kurallar bütünüdür.

Gönüllülük İlkesiBasın Konseyi'ne üye olunmasının veya Basın Meslek İlkeleri'ne uyulmasının devlet zoruyla değil, tamamen gazetecilerin ve medya kuruluşlarının kendi özgür iradeleriyle kabul etmesine dayanan temel esastır.

Diğer Önemli Bilgiler

Basın Konseyi'nin Resmi Kuruluşu (1988)

Yaklaşık 2 yıllık çalışma sürecinin ardından Basın Konseyi 6 Şubat 1988 tarihinde resmen kurulmuştur. Konseyin çekirdek kadrosunda Orhan Erinç, Güneri Cıvaoğlu, Hasan Cemal, Oktay Ekşi, Güngör Mengi ve Rauf Tamer gibi önemli gazeteciler yer almıştır.

Basın Konseyi Yüksek Kurulu İlk Yönetimi

İlk toplantısını 12 Mart 1988 tarihinde yapan Basın Konseyi Yüksek Kurulu, başkanlığa Prof. Dr. Faruk Erem'i getirmiştir. İkinci başkanlık ve geçici genel sekreterlik görevleri ise Oktay Ekşi'ye verilmiştir.

Basın Konseyi Sözleşmesi'nin Yapısı

Toplam 32 maddeden (30 asıl, 2 geçici madde) oluşan Basın Konseyi Sözleşmesi; Amaç, Basın Konseyi Üyeler Kurulu, Temsilciler Kurulu, Basın Konseyi Yüksek Kurulu ve Son Hükümler olmak üzere ana başlıklar altında düzenlenmiştir.

10. Genel Kurul ve Temsilciler Kurulu'nun Feshi

Türkiye Spor Yazarları Derneği'nde 15-17 Mart 1997 tarihleri arasında yapılan Konsey'in 10. Genel Kurul Toplantısı'nda sözleşme maddeleri değiştirilmiştir. Bu toplantı sonucunda eski sözleşmeye göre faaliyet gösteren Temsilciler Kurulu 16 Mart 1997'den itibaren feshedilmiştir.

Ankara Üniversitesi Türk Basınının Sorunları Sempozyumu

26-27 Mayıs 1986 tarihlerinde Ankara Üniversitesi Rektörlük 100. Yıl Salonu'nda gerçekleştirilmiştir. Bu tür akademik ve mesleki toplantılar, Basın Konseyi'nin kuruluş sürecindeki tartışma platformlarını oluşturmuştur.

Sınavda Dikkat Et

Basın Konseyi'nin kuruluş tarihi (6 Şubat 1988) ile ilk toplantı tarihi (12 Mart 1988) sınavda sıklıkla karıştırılır; bu iki tarihi birbirinden ayırın.
Basın Konseyi'ne katılımın zorunlu değil tamamen 'gönüllülük' esasına dayandığı bilgisi, sınavda yaptırım gücüyle ilgili soruların anahtarıdır.
Uğur Mumcu ve Nail Güreli gibi isimlerin Basın Konseyi'nin kuruluş aşamasında bu örgütlenmeye karşı mesafeli durdukları ve gereksiz buldukları unutulmamalıdır.
14 Şubat 1972 tarihinde kabul edilen belgenin adının 'Gazetecilerin Basın Ahlak Kuralları' olduğunu ve IPI onaylı olduğunu mutlaka aklınızda tutun.
15-17 Mart 1997 tarihindeki 10. Genel Kurul'da Temsilciler Kurulu'nun feshedildiği bilgisi yapısal değişiklik sorularında karşınıza çıkabilir.
BKYK tarafından verilen cezaların 'uyarma', 'kınama' ve 'şikayeti yersiz bulma' olduğunu, konseyin adli bir yaptırım gücünün olmadığını iyi kavrayın.