← Ünite 14
Medya Endüstrisi

Ünite 14: Kültür Endüstrisi ve Medya Endüstrisi

Aydınlanmanın Diyalektiği ve Kültür Endüstrisi Terimi
Theodor Adorno ve Max Horkheimer, kültür endüstrisi terimini ilk defa 1947 yılında Amsterdam’da yayımladıkları 'Aydınlanmanın Diyalektiği' adlı kitapta kullanmışlardır. Taslaklarda 'kitle kültürü' terimini kullanmış olsalar da, bu kavramın kitlelerin kendiliğinden kültürü olduğu yönündeki yanlış yorumları engellemek için bu terimi tercih etmişlerdir.
Harold Lasswell ve Kitle İletişim Terimi
Harold D. Lasswell, 1940'ların başında siyasal erk ve propaganda üzerine yaptığı çalışmalarda 'kitle iletişim' (mass communication) terimini ilk kez kullanan isimdir. Bu terimle toplumun örgütlenmesini yöneten modern koşulları ve bürokrasilerin iletişim teknolojilerindeki rolünü vurgulamıştır.
Popstar Tarkan ve Ümit Davala Örnekleri
Popüler basının yarattığı imajlar gençleri derinden etkilemektedir. Günümüzde genç erkeklerin saç stilleri ve giyimlerinde popstar Tarkan’ı taklit etmesi veya Dünya Kupası sonrasında her sokakta Ümit Davala saçlı kişilerin görülmesi popüler kültürün imaj gücüne somut birer örnektir.
Popstar Türkiye ve Medya Figürleri
Popstar Türkiye yarışmasında yarışmacılardan önce Deniz Seki ve Armağan Çağlayan gibi jüri üyelerinin giyim tarzları ve saç modelleri popülerleşerek izleyici kitleler tarafından örnek alınmış, medya kişileri birer tüketim objesine dönüştürmüştür.

Anahtar Kavramlar

KültürSanat ve öğrenimin ötesinde kurumlarda ve sıradan günlük davranışlarda belirli anlam ve değerler ifade eden belirli bir yaşam tarzıdır. Ortak tarihsel bir bilinç olarak sunulur ve kapitalizmin cemaat yapılarını yok etmesinden sonra hayali kimlikler yaratmak için kullanılır.
Kitle KültürüSanayi devrimi sonrasında endüstriyel tekniklerle üretilen, çok geniş kitlelere yayılan ve standardize edilmiş kültürel ürünlerin tümüdür. Bireyi edilgen bir tüketici haline getirerek tüm kültürel farklılıkları eriten türdeşleşmiş bir yapı ortaya koyar.
Kültür EndüstrisiAdorno ve Horkheimer tarafından kitle kültürü yerine kullanılan terimdir. Kültürün metalaştırılarak kâr güdüsüyle pazar için üretilmesini ve kitleleri ideolojik olarak köle gibi yönlendirerek sistemle barışık tutmasını ifade eder.
Mozaik KültürÇağdaş kültür içinde derinlik ve yüzeysellik dengesinin bir ürünü olan, çok çeşitli bilgilerin rastlantısal olarak alınmasına dayanan kavramdır. Bireye dış dünyadan ideolojik yargılardan soyutlanmış rastlantısal bir enformasyon akımı sunar.
Halk KültürüEndüstri dönemi öncesinde, toplumsal tabakalar arasında önemli farkların olmadığı, üreticilerle tüketiciler arasında yakın ilişkilerin bulunduğu toplumlara ait otantik ve kendiliğinden kültürdür. Anonim üretime dayanır.
Bohem SanatçıBatı’da kitlesel üretimin neden olduğu kültürel altüst oluşun ve patronluk biçimlerinin yerini piyasa ilişkilerinin almasının sonucunda ortaya çıkan kimliktir. Önceden bilinmeyen karasız izler kitlenin beğenilerini kestirmek zorunda kalan sanatçıyı ifade eder.
Sahte-BireyKültür endüstrisi çağında bireyin bir yanılsama haline gelmesini ve yalnız genel ile mutlak özdeşleşmesini sorgulamadığı koşulda katlanılan modern insanı tanımlar. Modern birey sürekli yeniden üretilen standart bir üründür.
Halenin Kaybolması (Aura)Walter Benjamin’in sanat yapıtı ve modern birey için vurguladığı nitelemedir. Mekanik yeniden üretim çağında insanın özgünlüğünü, biricikliğini ve benzersiz aurasını kaybetmesini, herkesin birbirinin aynısı olmasını ifade eder.
Popüler KültürHalk arasında yaygın olarak tercih edilen, kökeni halka ve kente dayanan, eğlence ve haz duygusunun güdüklediği gündelik hayat pratikleridir. Seçkin ve halk kültüründen ögeler barındırır, içinde direnme ve uyum sağlama izleri taşır.
Mainstreaming (Orta-Yola Sokma)George Gerbner’e ait bir kavram olup, popüler kültürün ve özellikle televizyonun toplumu ortak bir orta-yola sokma işlevini ve bu kültürü hem var edip hem popüler kılması sürecini ifade eder.
Fast-Thinker (Hazırcevap)Pierre Bourdieu’nün televizyona çıkıp sürekli imaj üzerine beyanat veren starlar için kullandığı nitelemedir. Popüler kültürde ne söylendiğinin değil, imajın ön planda olduğunu gösterir.
Şuur TutulmasıPopüler kültürün emperyalist ve kapitalist üretim biçiminin etkisiyle halklarda yarattığı bilinç bulanıklığıdır. Kitlelerin monotonlaşarak programlanmış robotlar gibi markaları tüketmesi durumudur.
Emniyet SübabıPopüler kültürün gençlerin ve toplumun radikal düşünce ve enerjilerini törpüleyerek onları sistemin içine dâhil etme ve olası başkaldırıları zararsız eğlencelere dönüştürme işlevidir.
Kitle İletişimiHarold D. Lasswell’in siyasal erk ve propaganda çalışmalarıyla literatüre soktuğu, kitle iletişim araçlarıyla dolayımlanan, temelinde kontrol, satış ve siyasal egemenlik arayışı yatan tek yönlü sosyal süreçtir.
Kitle İletişim AraçlarıRadyodan uyduya kadar elektrik ve elektronik teknolojisinin ürünü olan, aynı mesajı aynı anda çok uzaktaki kişilere ulaştırabilen, toplumsallaştırmayı ve gerçeği manipüle etmeyi sağlayan araçlardır.
Sergileme DeğeriWalter Benjamin’in belirttiği üzere, sanat eserinin kültürel ve otantik değerinin kaybolmasıyla birlikte yerine geçen, medyalara adapte edilmiş değişim ve popülerlik değeri öne çıkan anlayıştır.
Kültür KonserveleriKitle kültürünün uluslararası kültür piyasasının değerlerine göre biçimlendirilmiş, bireyin yaşamının her anını denetim altında tutan hazır, standardize kültürel ürünleridir.
Tek Boyutlu İnsanHerbert Marcuse’un kitle kültürünün insanı tekleştirdiğini ve efendileri özgürce seçmenin köleliği ortadan kaldırmadığını savunarak tanımladığı, sisteme tamamen uyum sağlamış modern insan tipidir.
TecimselleşmeKültürel ürünlerin ve eğlencenin para karşılığı satın alınan birer ticari meta haline gelmesi sürecidir. Popüler kültürün ve kültür endüstrisinin temellerini oluşturur.
Kişilik KültüKitle kültüründe insanın ne olduğunun veya ne yaptığının değil, imajının, görünen yüzünün ve şöhretinin vurgulanmasıdır.
YabancılaşmaModern bireyin kapitalist sistemde doğaya, topluma ve kendi kendisine yabancılaşmasıdır. Kitle kültürünün yanılsamaları bu yabancılaşmanın görünmesini engellemeye çalışır.
Mikro SiyasetPopüler kültürün devrimci olmak yerine günlük yaşam içinde elindekilerle yetinme ve küçük direniş alanları yaratma pratikleridir.
Kültürel KirlilikGünümüz medyasının şiddet, cinsellik ve sömürü malzemelerini ön plana çıkararak toplumsal ve kültürel değerleri aşındırması sonucu her alanda artan yozlaşmadır.
Referans GruplarıKitle iletişim araçları sayesinde hayatımızda önemi artan, medyanın bize sunduğu ve taklit etmemiz beklenen şöhretler ve yaşam tarzlarıdır.
Eğlence EndüstrisiKitle toplumunun kültüre değil eğlenceye olan ihtiyacını karşılayan, eğlence ürünlerini diğer tüketim metaları gibi tüketime sunan endüstriyel yapıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Lady Diana'nın Trajik Kazası ve Haber Değeri

Basında cinsellik, şiddet ve para içeren haberler büyük ilgi görmektedir. Lady Diana’nın sevgilisi Dodi ile birlikte trajik bir kaza sonucu yaşamını yitirmesi haberi, haber değeri kıstaslarını bünyesinde taşıdığı için günlerce ve aylarca basında yer bulmuştur.

Louvre Müzesi ve Mona Lisa Fenomeni

Louvre Müzesi'nde her kesimden ve kimlikten yığınlarca insanın, sureti kırtasiyelerde kartpostal olarak bulunmasına rağmen Mona Lisa’yı görmek ve resmini çekmek için sergi salonunu doldurması popüler kültürün seçkin sanatı kapsama biçimine örnektir.

Queen ve Beethoven Karışımı Tezahüratlar

Futbol stadyumlarında taraftarların söylediği marşlarda Queen’in 'We Are The Champions' şarkısının yanı sıra melodi altyapısının Beethoven’ın senfonilerinden alınması, popüler kültürün yüksek sanat formlarını nasıl kendi içine entegre ettiğini gösterir.

Siyahların Blues Müziği ve Başkaldırı

1950-1960'lı yıllarda siyahların ürettiği blues müziği, yaşam şartlarına ilişkin başkaldırıyı, melankoliyi ve şikâyeti içermiştir. Ancak bu muhalif enerji dahi zamanla kapitalist sistem tarafından diskolar ve barlar aracılığıyla eğlenceye ve tüketime dönüştürülmüştür.

Hippiler ve Punkçılar Örneği

Savaş sonrası gençlerin düzene karşı duydukları başkaldırı hippilerin kıyafetleri ve saçlarıyla, punkçıların ise müzikleriyle ifade edilmiştir. Sistem bu radikal enerjiyi uyuşturucu, alkol ve eğlence mekânları sunarak törpülemiş ve etkisiz hale getirmiştir.

Walter Benjamin ve Sanat Eserinin Halesi

Walter Benjamin, 1936 yılında kaleme aldığı tespitlerinde, mekanik yeniden üretim çağında sanat eserinin otantik halesinin kaybolduğunu ve yerini sergileme değerine bıraktığını, bu durumun modern birey için de geçerli olduğunu belirtmiştir.

Alvin Toffler ve Seçenek Şoku

Alvin Toffler’ın 'Şok' adlı kitabında bahsettiği gibi, modern medya düzeninde sunulan seçenek çokluğu karşısında bireyler bir şok yaşamakta (acaba hangisini seçsem?), ancak bu seçeneklerin tamamı mevcut kapitalist sistem içerisinde üretilmektedir.

Simon Frith ve Kültürel Deneyim İdealleri

Simon Frith; yüksek kültürün aşkınlık, halk kültürünün bütünleşme, popüler kültürün ise eğlenme ve oyalanma (rutinleşmiş hazlar) idealiyle karakterize olduğunu belirtmiş, ancak bu keskin ayrımların aslında birbirlerini ürettiklerini vurgulamıştır.

Massimo Baldini ve İletişim Teknolojisi

Massimo Baldini (2000), yeni bir teknolojinin sadece bir şeyi değiştirmediğini, her şeyi değiştirdiğini ifade etmiştir. Sözlü dünyanın mantık ve kurallarına karşılık televizyon dünyasının düş, masal ve anında ödüllendirme üzerine kurulduğunu vurgulamıştır.

Ünsal Oskay ve Evrensel Köy Eleştirisi

Ünsal Oskay, nesneleri ve dünyamızı kendi özgün yaşam deneyimlerimizle değil, uluslararası tekelin medyadan sunduğu enformasyonla öğrendiğimizi belirtmiş; 'Evrensel Köy'ün bir gemeinschaft mı yoksa Hollywood işi bir kovboy kasabası mı olacağını düşünmemiz gerektiğini söylemiştir.

Herbert Marcuse ve Tek Boyutlu İnsan

Herbert Marcuse, 1993 tarihli 'Tek Boyutlu İnsan' adlı eserinde, kitle kültürünün insanı tek boyutlu hale getirdiğini vurgulayarak 'Efendileri özgürce seçmek, efendileri ve köleleri ortadan kaldırmamaktadır' tespitiyle sistemin manipülasyonuna dikkat çekmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Adorno ve Horkheimer'ın 'kitle kültürü' yerine neden 'kültür endüstrisi' terimini kullandıklarını (kitlelerin kendiliğinden kültürü algısını dışlamak için) sınavda mutlaka sorulabilir, dikkat edin.
  • R. Williams’ın popüler kültür tanımı (halk tarafından yaratılan kültür) ile kitle kültürü tanımını (grup tarafından halk için geliştirilen kültür) birbirine karıştırmayın.
  • Kültür endüstrisinin temel işlevinin insanları gerçek yaşam koşullarından uzaklaştırıp sahte bir keyifle sisteme uyumlu kılmak (başkaldırı engellemek) olduğunu unutmayın.
  • Kitle kültürü ile popüler kültürün en belirgin farklarından birinin popüler kültürün içinde muhalif ve direnme öğeleri barındırabilmesi, kitle kültürünün ise tamamen sisteme bağlı olması olduğunu gözden kaçırmayın.
  • Mass media terimindeki Mass (İngilizce kitle) ve Media (Latince medium çoğulu) köken ayrımına dikkat edin.
  • Medyanın temel işlevinin enformasyon sağlamak değil, izleyiciyi ekran başında tutarak kar elde etmek ve reklamcılara satmak (McQuail) olduğunu hatırlayın.