İndeks, en genel tanımıyla bir değişkenin ya da değişkenlerin değerlerinde zaman içinde veya mekânlar arasında ortaya çıkan değişmelerin oransal ölçüsü olarak tanımlanmaktadır. İstatistiksel verilerin karmaşıklığını azaltarak okuyucular için basitleştiren ve karşılaştırma yapılmasına olanak tanıyan bu araç, ekonomi başta olmak üzere pek çok farklı alanda yaygın olarak kullanılmaktadır.
Ekonomi alanında tüketici fiyat indeksi (TÜFE), sanayi üretim indeksi, perakende satış indeksleri, işgücü maliyet indeksi ve inşaat üretim indeksi gibi pek çok gösterge düzenli olarak raporlanmaktadır. Yazılı ve görsel basında sıkça yer bulan bu göstergeler sayesinde ekonomik eğilimler ve enflasyon gibi kritik olgular yakından takip edilebilmektedir.
İndekslerin kullanım alanı yalnızca ekonomi ile sınırlı olmayıp, sosyal bilimlerde de büyük bir öneme sahiptir. Mutluluk indeksi, yaşam kalitesi indeksi, insani yoksulluk indeksi, insani gelişme indeksi ve sağlıklı yeme indeksi gibi göstergeler aracılığıyla yoksulluk ve mutluluk gibi soyut ve karmaşık kavramlar sayısallaştırılabilmektedir. Bu sayede mekânsal ve zamansal değişimler güvenilir bir şekilde izlenebilmektedir.
Zaman serilerine dayanan indeksler, çeşitli kriterlere göre sınıflandırılmaktadır. Bu sınıflandırmada kapsanan madde sayısı, esas alınan dönem ve maddelerin önem derecesi temel alınmaktadır. Doğru bir analiz yapılabilmesi için bu sınıflandırma kriterlerinin bilinmesi ve amaca uygun indeks türünün seçilmesi gerekmektedir.
Madde sayısına göre indeksler ikiye ayrılır: İndeks hesabında yalnızca tek bir madde (mal veya hizmet) ele alınıyorsa 'basit indeks', birden fazla madde ele alınıyorsa 'bileşik indeks' adını alır. Örneğin tek bir tarım ürününün fiyat değişimi basit indeksle ölçülürken, bir sepet dolusu malın fiyat değişimi bileşik indeks gerektirir.
Esas alınan döneme ve maddelerin önemine göre de sınıflandırmalar mevcuttur. Esas dönemin sabit tutulması durumunda 'sabit esaslı indeks', sürekli bir önceki döneme oranlanması durumunda ise 'değişik esaslı indeks (zincirleme indeks)' elde edilir. Ayrıca maddelerin eşit önemde olması 'tartısız', farklı önem derecelerine sahip olması ise 'tartılı' indeks olarak sınıflandırılır.
Tek bir madde için indeks hesaplanması söz konusu olduğunda basit indeks kavramı karşımıza çıkar. Benzin litre fiyatı, tiyatro bileti fiyatı veya et fiyatı gibi tekil kalemler üzerinden yapılan hesaplamalar basit indekslere örnek olarak gösterilebilir.
Sabit esaslı basit indeks, zaman serisindeki belirli bir dönemin baz (esas) olarak sabit tutulması ve serideki diğer değerlerin bu baz dönemin değerine oranlanıp 100 ile çarpılmasıyla elde edilir. Formülde Fi ilgili dönemin fiyatını, F0 ise baz dönemin fiyatını temsil eder.
Sabit esaslı indeks hesaplamalarında baz dönemin seçimi büyük bir titizlik gerektirir. Fiyatların aşırı yüksek ya da aşırı düşük seyrettiği kriz veya refah dönemlerinin baz yıl olarak seçilmemesi önerilir. Ayrıca, referans alınan dönemin analiz edilecek zamana göre çok eski bir yıl olmamasına da özen gösterilmelidir.
Değişik esaslı basit indeks, sabit bir baz döneme bağlı kalmaksızın, serideki her bir değerin bir önceki dönemin değerine oranlanması suretiyle hesaplanan bir indeks türüdür. Bu yöntemde karşılaştırma tabanı sürekli olarak bir önceki dönem kayar.
Formülasyonunda ilgili dönemin fiyatı (Fi), bir önceki dönemin fiyatına (Fi-1) bölünür ve elde edilen sonuç 100 ile çarpılır. Bu indeks türü 'zincirleme indeks' olarak da anılmaktadır ve kısa vadeli değişimlerin izlenmesinde oldukça etkilidir.
Değişik esaslı indeksler sayesinde ardışık iki dönem arasındaki yüzde değişimler çok daha net bir şekilde gözlemlenebilir. Örneğin bir malın fiyatının 2015'ten 2016'ya geçişteki anlık artış hızı bu yöntemle doğrudan tespit edilebilir.
Zaman serisi analizlerinde sabit esaslı indeksler ile değişik esaslı indeksler arasında karşılıklı geçiş yapmak mümkündür. Sabit esaslı indeks değerlerinden değişik esaslı indeks değerlerine ulaşmak için, herhangi bir dönemin sabit esaslı değeri bir önceki dönemin sabit esaslı değerine bölünerek 100 ile çarpılır.
Ters yöndeki işlemde ise, yani değişik esaslı indekslerden sabit esaslı indekslere geçerken, geçmişe doğru birbirini izleyen değişik esaslı indeks değerleri uygun şekilde zincirleme çarpıma sokulur ve sonuç 100 ile çarpılarak baz döneme indirgenir.
Ayrıca sabit esaslı indeks serilerinde temel yılın değiştirilmesi de sıklıkla ihtiyaç duyulan bir işlemdir. Eski baz yılları güncelliğini yitirdiğinde veya farklı serileri kıyaslamak gerektiğinde, yeni bir baz yıl seçilerek formül aracılığıyla tüm seri yeni esas döneme uyarlanabilir.