Çalışma sermayesi yönetiminde faaliyet ve nakit döngüsü, dönen varlıklara yapılacak yatırımın boyutunu belirleyen en kritik iki parametredir. Faaliyet döngüsü, hammadde ve malzemenin tedarik edilerek üretime verilmesiyle başlayan, üretilen ürün ya da hizmetin satılması ve nihayetinde müşteriden tahsilatın yapılmasıyla son bulan sürecin toplam gün sayısıdır. Formülsel olarak Faaliyet Döngüsü, Stokta Kalma Süresi ile Alacak Tahsil Süresinin toplamına eşittir. Bu döngü, işletmenin operasyonel süreçlerinin ne kadar hızlı nakde dönüştüğünü gösterir.
Nakit döngüsü ise faaliyet döngüsünden farklı olarak, tedarikçilere olan ticari borçların ödeme süresini de hesaba katar. Hammaddenin alınması, üretilmesi, satılması ve tahsil edilmesi sürecine ek olarak, bu süreçte ortaya çıkan ticari borçların ödenmesi arasındaki net gün sayısını ifade eder. Nakit Döngüsü; Stokta Kalma Süresi ile Alacak Tahsil Süresinin toplamından Borç Ödeme Süresinin çıkarılmasıyla hesaplanır. Borç Ödeme Süresi ise Ticari Borçların Kredili Alışlara bölünmesiyle bulunur.
Nakit döngüsünün uzun olması, işletmenin faaliyetlerini sürdürebilmesi için dönen varlık kalemlerine (nakit, alacak, stok) çok daha yüksek miktarda yatırım yapmasını gerektirir. Bu durum işletmenin fonlama ihtiyacını ve finansal maliyetlerini artırır. Dolayısıyla, nakit döngüsünün mümkün olduğunca kısa tutulması, çalışma sermayesi yönetimindeki etkinliğin ve operasyonel verimliliğin en temel göstergelerinden biri olarak kabul edilir.
Dönen varlıklar, nakit veya en geç bir yıl içerisinde nakde dönme potansiyeline sahip olan yüksek likiditeye sahip varlıklardır. Kısa vadeli yükümlülüklerin zamanında yerine getirilmesinde en önemli güvenceyi oluştururlar. Ancak dönen varlıkların getiri oranları, duran varlıklara kıyasla oldukça düşüktür. Bu durum, finans yöneticilerini likidite ile karlılık arasında hassas bir denge kurmaya zorlar.
İşletmenin gereksiniminden fazla dönen varlık yatırımı yapması, likiditeyi yükselterek kısa vadeli borçların ödenememe riskini sıfıra yaklaştırır; fakat atıl kalan fonlar nedeniyle işletmenin toplam karlılığını olumsuz etkiler. Aksine, dönen varlıklara gereğinden az yatırım yapılması karlılığı artırırken, likiditeyi düşürerek teknik iflas veya vadesi gelen borçları ödeyememe riskini beraberinde getirir.
Dönen varlık yatırımının finansmanında da benzer bir risk-getiri ödünleşmesi mevcuttur. Dönen varlıkların kısa vadeli kaynaklarla finanse edilmesi durumunda finansman maliyeti düşük olur ancak borçların hızla geri ödenmesi gerektiği için risk yüksektir. Uzun vadeli kaynaklarla finansman tercih edildiğinde ise geri ödeme baskısı azaldığı için risk düşer, ancak uzun vadeli fonların maliyeti yüksek olduğundan karlılık azalır.
Çalışma sermayesi, brüt ve net olmak üzere iki farklı şekilde tanımlanır. Brüt çalışma sermayesi, işletmenin dönen varlıklarının toplam tutarını ifade ederken; net çalışma sermayesi, dönen varlıklar ile kısa vadeli borçlar arasındaki farkı gösterir. Çalışma sermayesi zaman içindeki dalgalanmalarına göre daimi ve geçici çalışma sermayesi olarak ikiye ayrılır. Daimi çalışma sermayesi, faaliyet hacminden bağımsız olarak işletmede sürekli bulunması gereken minimum nakit, vadesi gelmemiş alacaklar ve emniyet stoklarından oluşur. Geçici çalışma sermayesi ise mevsimsel veya konjonktürel dalgalanmalara bağlı olarak değişen kısımdır.
Çalışma sermayesi yönetiminde üç temel yaklaşım mevcuttur: Riskli (Agresif), İhtiyatlı (Konservatif) ve Dengeli yaklaşım. Riskli yaklaşımda, olması gerekenden daha az çalışma sermayesi tutulur ve daimi dönen varlıkların bile bir kısmı kısa vadeli borçlarla finanse edilir; bu durum karlılığı maksimuma çıkarırken risk düzeyini de en tepeye taşır.
İhtiyatlı yaklaşımda ise olması gerekenden fazla çalışma sermayesi bulundurulur ve geçici dönen varlıklar dahi uzun vadeli kaynaklarla finanse edilir; risk minimuma indirilirken karlılıktan ödün verilir. Dengeli yaklaşım ise finansmanın vadeler arası uyum prensibine dayanır; daimi çalışma sermayesi uzun vadeli kaynaklarla, geçici çalışma sermayesi ise kısa vadeli kaynaklarla finanse edilerek optimum denge kurulmaya çalışılır.
Başabaş analizi, işletmenin toplam gelirlerinin toplam giderlerine eşit olduğu, yani karın sıfır olduğu satış hacmini belirlemek amacıyla kullanılır. Bu analizde maliyetler sabit ve değişken olmak üzere ikiye ayrılır. Sabit maliyetler üretim hacminden bağımsızken (kira, amortisman vb.), değişken maliyetler üretim miktarıyla doğrudan ilişkilidir (hammadde, direkt işçilik vb.). Başabaş noktası formülü, sabit giderlerin birim satış fiyatı ile birim değişken gider arasındaki farka (katkı payına) bölünmesiyle hesaplanır.
Kaldıraç analizi ise işletmenin maliyet ve kaynak yapısının risk ve getiri üzerindeki etkilerini ölçer. Faaliyet Kaldıraç Derecesi (FaKD), satışlardaki yüzde değişimin Faiz ve Vergi Öncesi Kardaki (FVÖK) yüzde değişime oranını gösterir ve sabit maliyetlerin yüksekliğine bağlı olarak faaliyet riskini ölçer. Finansal Kaldıraç Derecesi (FiKD), FVÖK'teki yüzde değişimin Vergi Öncesi Kardaki (VÖK) yüzde değişime oranını gösterir ve borçlanma düzeyine bağlı finansal riski ölçer.
Bileşik Kaldıraç Derecesi (BKD) ise faaliyet ve finansal kaldıraç derecelerinin çarpımıyla elde edilir ve satışlardaki bir değişimin net kar üzerindeki toplam etkisini gösterir. Kaldıraç derecelerinin yüksek olması, satışlar artarken karların çok daha hızlı artmasını sağlar ancak satışlar düşerken de zararın aynı hızla büyümesine yol açarak riski artırır.
Finansal planlama, işletmenin geleceğe yönelik stratejik hedeflerinin rakamsal ve parasal olarak ifade edilmesidir. Uzun vadeli planlama genellikle proforma finansal tablolar (tahmini bilanço ve gelir tablosu) aracılığıyla yürütülür. Proforma tabloların hazırlanmasında en yaygın yöntem satışların yüzdesi yöntemidir. Bu yöntemde, geçmiş verilerden hareketle bilanço ve gelir tablosu kalemlerinin satışlara olan oranları belirlenir ve gelecekteki satış tahmini doğrultusunda proforma tablolar şekillendirilir. Aktif ve pasif toplamı arasındaki fark fon açığını veya fon fazlasını ortaya koyar.
Kısa vadeli finansal planlama ise bütçeleme faaliyetlerini kapsar. Bütçe, belirli bir dönemde gerçekleştirilecek faaliyetlerin koordinasyon ve kontrolünü sağlayan finansal bir tasarımdır. Bütçeleme süreci her zaman satış tahminleriyle başlar. Satış bütçesini takiben üretim bütçesi, hammadde ve malzeme bütçesi, direkt işçilik bütçesi, genel üretim giderleri bütçesi, faaliyet giderleri bütçesi ve nakit bütçesi hazırlanır.
Nakit bütçesi, işletmenin belirli dönemlerdeki nakit giriş ve çıkışlarını göstererek likidite sıkışıklıklarının önceden tespit edilmesini ve gerekli finansman tedbirlerinin zamanında alınmasını sağlar. Tüm bu bütçeler, işletmenin operasyonel ve finansal hedeflerine ulaşmasında birer kontrol ve performans değerlendirme aracı (benchmark) vazifesi görür.