Ana Sayfa » İstanbul Üniversitesi AUZEF » Sağlık Yönetimi Lisans Programı » Sağlık Sosyolojisi

Sağlık Sosyolojisi

Ünite 11: Biyokültürel ve Biyomedikal Sağlık

John Snow ve 1854 Londra Kolera Salgını

Londra'da 1854-1855 yıllarında yaşanan kolera salgınında John Snow, su kaynakları ile ölüm oranları arasındaki istatistiksel ilişkiyi haritalandırarak kirli su kuyularının kapatılmasını sağlamıştır. Bu çalışmasıyla sudaki bakteriler henüz mikroskopla keşfedilmeden önce salgını önlemiş ve epidemiyolojinin kurucularından biri kabul edilmiştir.

McKeown'ın 1976 Ölüm Oranları Analizi

Thomas McKeown, 1976 yılında yayımladığı çalışmasında 19. ve 20. yüzyıllarda ölüm oranlarındaki düşüşün sadece tıbbi müdahaleler ve ilaçlardan ziyade, beslenme koşullarının iyileşmesi ve hijyen gibi sosyal faktörlerden kaynaklandığını ortaya koymuştur.

Türkiye'nin IMF ile Borç İlişkisini Bitirmesi (2013)

Türkiye, 1961 yılından itibaren uzun yıllar borç aldığı ve iç harcamalarını denetleyen küresel bir aktör olan Uluslararası Para Fonu (IMF) ile olan borç ilişkisini ve faiz ödemelerini Mayıs 2013 tarihinde tamamen sonlandırmıştır.

Sağlık Turizmi Birimi'nin Kurulması (2010)

Türkiye'de sağlık turizmini kurumsal bir yapıya kavuşturmak ve uluslararası rekabet gücünü artırmak amacıyla ilk somut adım olarak 2010 yılında Sağlık Bakanlığı bünyesinde Sağlık Turizmi Birimi kurulmuştur.

Anahtar Kavramlar

Biyomedikal Sağlıkİnsan bedenini parçalardan oluşan bir makine gibi gören, hastalıkların nedenlerini sadece mikrop teorisi ve maddi etkenlerle açıklayan indirgemeci ve pozitivist sağlık modelidir.

Biyokültürel SağlıkSağlık ve hastalığı sadece biyolojik değişimlerle değil; bireyin yaşam koşulları, kültürel kodları, beslenme alışkanlıkları ve sosyal çevresiyle bir bütün olarak ele alan modeldir.

MedikalleşmeÖzü itibarıyla tıbbi olmayan sosyal, ahlaki veya bireysel sorunların (örneğin yaşlanma, alkolizm), tıbbi birer hastalık veya bozuklukmuş gibi tanımlanıp tedavi edilmeye çalışılması sürecidir.

Modern TıpSon üç yüz yıldır ampirik, rasyonel ve pozitivist yöntemlerle gelişen, laboratuvar bulgularına, teknolojik cihazlara ve kimyasal ilaçlara dayanan Batı kökenli tıp sistemidir.

Geleneksel TıpModern tıp öncesi dönemlerden beri halk arasında uygulanan, bitkisel karışımlar, masaj, akupunktur gibi doğal ve yan etkisi az yöntemleri barındıran şifa sistemidir.

Tamamlayıcı TıpGeleneksel ve alternatif tıp yöntemlerinin modern tıp tedavilerinin yerine geçmeden, onlara destek ve yardımcı unsur olarak birlikte uygulanması sürecidir.

Alternatif TıpModern tıbbi yöntemleri tamamen reddederek veya onların dışında kalarak uygulanan geleneksel veya modern dışı tedavi yöntemlerinin genel adıdır.

Mikrop TeorisiHer hastalığın arkasında belirli bir mikroorganizma, bakteri veya virüsün bulunduğunu ve tedavinin bu etkene yönelik olması gerektiğini savunan pozitivist teoridir.

Sosyal TıpAvrupa'da 18. yüzyıl sonlarından itibaren gelişen, sağlık ve hastalığın toplumsal boyutlarını, hijyen ve halk sağlığı koşullarını inceleyen disiplindir.

EpidemiyolojiHastalıkların toplum içindeki dağılımını, sıklığını ve bu dağılımı etkileyen faktörleri istatistiksel ve ampirik yöntemlerle inceleyen bilim dalıdır.

EtiyolojiHastalıkların ortaya çıkış nedenlerini, kökenlerini ve gelişim süreçlerini araştıran tıp ve sağlık sosyolojisi alt alanıdır.

Sağlık GözetimiKlasik hasta-doktor ilişkisinin ötesinde, bireyin sağlığının evde bakım, aile hekimliği gibi stratejilerle sürekli ve koruyucu olarak izlenmesi sürecidir.

Sosyal KontrolToplumun düzenini sağlamak amacıyla sapkın davranışların tıp kurumu ve hekimler aracılığıyla 'hastalık' olarak etiketlenip denetim altına alınması sürecidir.

Kavramsal MedikalleşmeSosyal bir problemin veya davranışın tanımlanmasında doğrudan tıbbi bir terminolojinin ve kavram setinin kullanılması boyutudur.

Kurumsal MedikalleşmeMedikal olarak tanımlanmış bir sorunu çözmek amacıyla özel uzmanlık alanlarının ve tıbbi kurumların devreye girmesi boyutudur.

Gündelik Hayatın MedikalleşmesiDoğum, menopoz, yaşlılık, mutsuzluk gibi normal yaşam süreçlerinin tıp endüstrisi tarafından müdahale edilmesi gereken birer hastalık gibi algılatılmasıdır.

Sağlığın PiyasalaşmasıSağlık hizmetlerinin insani bir hak olmaktan çıkarılıp, küresel sermaye ve ilaç şirketlerinin kar odaklı bir tüketim sektörü haline getirilmesidir.

KüreselleşmeÜlkeler arasındaki sınırların kalkması, ekonomik, kültürel ve siyasal etkileşimin artmasıyla dünyanın tek bir pazar ve ortak yaşam alanı haline gelmesidir.

Kü-yerelleşme (Glocalization)Roland Robertson tarafından geliştirilen, küresel kültür ile yerel kültürün tek taraflı bir yok oluş yerine karşılıklı etkileşim içinde sentezlenmesini savunan kavramdır.

Küresel Sağlık DiplomasisiSınır tanımayan salgın hastalıklar, göçler ve biyoterörizm gibi krizlerin çözümü için devletlerin ve sivil toplumun sağlık alanında yürüttüğü müzakere sürecidir.

Sağlık TurizmiBireylerin kendi ülkeleri dışındaki bir ülkeye ameliyat, kaplıca, estetik veya rehabilitasyon gibi sağlık hizmetleri almak amacıyla seyahat etmesidir.

Medikal TurizmSağlık turizminin, doğrudan cerrahi müdahale, diş tedavisi, protez veya organ nakli gibi klinik ve tıbbi tedavileri kapsayan alt boyutudur.

Termal TurizmDoğal kaplıcalar, mineralli sular ve çamur banyoları gibi kaynaklardan yararlanarak şifa bulmak amacıyla yapılan turizm faaliyetidir.

JCI (Joint Commission International)Sağlık kuruluşlarının hizmet kalitesini ve hasta güvenliğini uluslararası standartlara göre denetleyip onaylayan küresel akreditasyon örgütüdür.

Yumuşak Güç (Soft Power)Bir ülkenin askeri güç kullanmadan, kültürel değerleri, insani yardımları ve sağlık diplomasisi gibi araçlarla diğer ülkeleri etkileyebilme kapasitesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Uluslararası Sağlık Turizmi Yönetmeliği (2017)

Sağlık Bakanlığı, Türkiye'ye tedavi amacıyla gelen yabancı turistlere sunulacak hizmetlerin standartlarını ve yasal kurallarını belirlemek amacıyla Ekim 2017 tarihinde 'Uluslararası Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Hakkında Yönetmelik' yayımlamıştır.

Türkiye'nin JCI Akredite Hastane Sayısı (2017)

2017 yılı verilerine göre Türkiye'de uluslararası standartlarda hizmet verdiğini belgeleyen JCI (Joint Commission International) tarafından akredite edilmiş hastane sayısı 49'a ulaşarak küresel pazarda önemli bir konuma gelmiştir.

Küresel JCI Akreditasyon Lideri: BAE

2017 yılı verilerine göre dünyada en fazla JCI akreditasyonuna sahip sağlık kuruluşunu barındıran ülke 177 akredite kurum ile Birleşik Arap Emirlikleri olmuştur. Onu 110 kurumla Suudi Arabistan izlemektedir.

Onuncu Kalkınma Planı Sağlık Turizmi Hedefleri

2014-2018 yıllarını kapsayan Onuncu Kalkınma Planı'nda Türkiye'nin medikal turizmde dünyanın ilk 5 destinasyonu arasında yer alması ve termal turizmde 150.000 yatak kapasitesine ulaşması öncelikli hedef olarak belirlenmiştir.

Avrupa'da 2017 Zehirli Yumurta Krizi

2017 yılı yaz aylarında Avrupa ülkelerinde ortaya çıkan zehirli yumurta krizi, küreselleşme sürecinde gıda ve canlı hayvan ticaretinin denetimsizliğinin nasıl hızlı bir şekilde kıtasal bir sağlık krizine dönüşebileceğini göstermiştir.

SARS Virüsünün Küresel Yayılımı (2003)

2003 yılında ortaya çıkan SARS virüsü, ulaşımdaki küreselleşme ve uluslararası havayolu trafiği sayesinde birkaç gün içinde kıtalararası yayılarak küresel sağlık güvenliği protokollerinin değişmesine neden olmuştur.

Ortaçağ'ın Sağlık Turizmi Merkezleri

Tarihsel süreçte sağlık turizminin ilk örnekleri Ortaçağ boyunca tıp eğitiminin ve şifahanelerin geliştiği Bağdat, Şam, Halep ve Endülüs gibi İslam medeniyeti merkezlerinde gerçekleştirilmiştir.

ABD'den Kanada'ya Sağlık Göçü

Amerika Birleşik Devletleri'nde uygulanan aşırı liberal ve yüksek maliyetli sağlık politikaları nedeniyle, her yıl yaklaşık 2 milyona yakın ABD vatandaşı daha uygun fiyatlı tedavi için Kanada'ya seyahat etmektedir.

Dünya Sağlık Örgütü'nün Kuruluşu (1946)

Birleşmiş Milletler'e bağlı olarak 1946 yılında kurulan Dünya Sağlık Örgütü (WHO), küresel sağlık politikalarını belirleyen, hastalık tanı ve tedavilerini standartlaştıran en büyük küresel aktördür.

Sanayi Devrimi ve Uzmanlaşma

17. yüzyılda başlayan Sanayi Devrimi, tıp alanında pozitivist tıp pratiğinin doğuşuna yol açmış ve geleneksel şifacıların yerini üniversite eğitimli uzman doktorların almasını sağlamıştır.

Bakteriyolojinin Doğuşu (1880'ler)

1880'lerde gelişen bakteri bilimi sayesinde tüberküloz hastalığına 'Tuberle basillus', kolera hastalığına ise 'vibrio cholera' bakterisinin yol açtığı keşfedilerek mikrop teorisi kanıtlanmıştır.

Sınavda Dikkat Et

Biyomedikal modelin pozitivist, indirgemeci ve mikrop teorisine dayalı olduğunu; biyokültürel modelin ise sosyal, ekonomik ve bütüncül olduğunu unutma. Sınavda bu iki modelin karşılaştırması kesinlikle sorulur.
Nettleton'ın dönüşen sağlık anlayışı tablosundaki kavram eşleşmelerine (akut-kronik, hastane-topluluk, tedavi-ilgi) dikkat et. Hangi kavramın hangisinin yerine geçtiği doğrudan soru olarak gelebilir.
Medikalleşme kavramının 'tıbbi olmayan durumların hastalık olarak tanımlanması' olduğunu ve Conrad-Schneider'ın 5 aşamalı sapkınlığın medikalleşmesi sürecini sırasıyla bilmek sınavda büyük avantaj sağlar.
Türkiye'nin IMF ile ilişkisini 2013 yılında bitirdiğini ve Sağlık Bakanlığı Sağlık Turizmi Birimi'nin 2010 yılında kurulduğunu tarihsel bilgi soruları için mutlaka ezberle.
Sağlık diplomasisinin uluslararası ilişkilerde askeri olmayan bir 'yumuşak güç' (soft power) unsuru olarak kabul edildiğini ve sınır aşan salgınları önlemede kullanıldığını aklında tut.
Onuncu Kalkınma Planı (2014-2018) hedeflerinde termal turizm için 100.000 yatak kapasitesinin hedeflendiğini, 2017'deki JCI akredite hastane sayımızın ise 49 olduğunu rakamsal soru ihtimaline karşı not et.