← Ünite 12
Yönetimde Güncel Yaklaşımlar

Ünite 12: Negatif Örgütsel Davranış Değişkenleri

Heinz Leymann ve Mobbing Kavramı
Mobbing terimini ilk kez 1980'li yıllarda İsveçli araştırmacı Heinz Leymann, ofis içi psikolojik şiddet anlamında 'İş Hayatında Güvenlik ve Sağlık' başlıklı raporda kullanmıştır. Bu tarihten sonra kavram, iş hayatındaki manevi tacizi ifade etmek için uluslararası yazında yer bulmuştur.
Blauner (1964) ve İşe Yabancılaşma
Blauner işe yabancılaşmayı, işin özerklik, sorumluluk, toplumsal etkileşim ve kendini gerçekleştirme gibi bireyin insan olarak değerini ortaya koyan koşulların ve ortamların sağlanamaması durumu olarak tanımlayarak kavramın yapısal temellerini atmıştır.
Seeman'ın (1959) Yabancılaşma Boyutları
Seeman toplum içinde hareket eden bireyin kişisel açıdan yabancılaşmasını incelemiş; kavramı güçsüzleşme, anlamsızlık, normsuzluk, yalıtılmışlık ve kendine yabancılaşma olmak üzere 5 net boyuta ayırarak literatüre kazandırmıştır.
Maslach ve Jackson (1986) Tükenmişlik Modeli
Maslach ve Jackson mesleki tükenmişliği duygusal tükenmişlik, kişilerden uzaklaşma ve kişisel başarıda düşme olmak üzere üç temel boyutta incelemiştir. Bu model, çalışanların işyerinde yaşadığı duygusal bitkinlik ve sinizm benzeri tutumların ölçülmesinde temel referanstır.

Anahtar Kavramlar

Örgütsel SessizlikÇalışanların örgüt içerisindeki sorunlara ilişkin endişe, fikir ve önerilerini bilinçli olarak ifade etmemesi durumudur. Örneğin, bir çalışanın yeni bir süreç hakkındaki önerisini 'nasıl olsa fark oluşturmaz' düşüncesiyle kendine saklaması bu duruma örnektir.
Kabullenici Sessizlikİş görenlerin herhangi bir sorun ya da durum ile ilgili gelişmelere razı olmasının sonucunda, fikir, düşünce ve görüşlerini gönüllü olarak söylememesidir. Birey değişimin kaçınılmaz veya değiştirilemez olduğunu düşünerek sessiz kalmayı seçer.
Korunma Amaçlı SessizlikKorku temelinde kendini korumanın bir formu olarak, fikir ve bilgilerin dışavurumundan kaçınma durumudur. Örneğin, işten atılma korkusu veya ceza alacağı endişesiyle hataları yöneticiye bildirmekten kaçınmak bu kapsamdadır.
Örgütsel SinizmBir bireyin çalıştığı örgüte karşı duyduğu güvensizlik, örgütün dürüstlükten yoksun olduğuna dair inanç, buna eşlik eden negatif duygular ve eleştirel davranış eğilimleridir. İşverenin sadece kendi çıkarlarına odaklandığı inancını barındırır.
Kişilik Sinizmiİnsan davranışının olumsuz algısını yansıtan, doğuştan ve değişmez kabul edilen sinizm biçimidir. Dünyanın bencil, sahtekâr ve ilgisiz insanlarla dolu olduğu inancıyla başkalarına karşı derin bir güvensizlik duyulmasıdır.
Mesleki SinizmÇalışanın çalışma koşullarından ziyade işin içeriğine yönelik geliştirdiği sinizm türüdür. Genellikle kişi-rol çatışması veya hizmet sektöründe çalışanların becerilerinin engellenmesiyle başa çıkma stratejisi olarak ortaya çıkar.
İşe Yabancılaşmaİşin; özerklik, sorumluluk ve kendini gerçekleştirme gibi bireyin insan olarak değerini ortaya koyan koşulları sağlayamaması nedeniyle çalışanın işinden duygusal ve bilişsel olarak kopması durumudur.
NormsuzlukYabancılaşmanın beş boyutundan biri olup, çalışanın örgütün kurallarına uyum göstermek istememesi, kuralsız davranması ve kuralların anlamsız olduğunu düşünmesidir.
Mobbing (Psikolojik Taciz)Örgütteki diğer çalışanlara kasıtlı olarak zarar vermek, onları yıldırmak ve işinden uzaklaştırmak amacıyla uygulanan periyodik, sistematik psikolojik baskı ve haksız davranışlar bütünüdür.
Mesleki TükenmişlikYoğun stres, mobbing veya örgütsel sessizlik ortamında çalışan kişinin sürekli olumsuz düşüncelere sahip olması, işine dikkatinin azalması ve duygusal bitkinlik yaşaması durumudur; duygusal tükenmişlik, kişilerden uzaklaşma ve kişisel başarıda düşme boyutları vardır.

Diğer Önemli Bilgiler

Chiaburu, Thundiyil ve Wang (2013) Bulguları

Yapılan araştırmalarda formalizasyon düzeyi yüksek, bürokratik ve merkezi örgüt yapıuklarının çalışanların işe yabancılaşma düzeylerini artırdığı tespit edilmiştir. Buna karşın, örgütsel destek algısının yüksek olduğu ve kararlara katılımın sağlandığı yerlerde yabancılaşma düşmektedir.

Mesleki Sinizmin Doğuşu (Polis Sinizmi)

Mesleki sinizm ilk olarak polis sinizmi ile ilgili yapılan çalışmalarda ortaya çıkmıştır. Çalışanın çalışma koşullarından ziyade işin içeriğine ve kişi-rol çatışmasına odaklanan bu sinizm türü, özellikle hizmet sektöründe müşterilerden uzaklaşma tepkisi olarak görülmektedir.

Sınavda Dikkat Et

  • Sessizlik türlerini (kabullenici, korunma amaçlı, koruma amaçlı) karıştırmayın; özellikle 'korunma' korkuya dayanırken 'koruma' fedakârlık ve işbirliği odaklıdır.
  • Örgütsel sinizmin 3 boyutunu (inanç, duygu, davranış eğilimi) iyi ezberleyin, soru formatlarında sıkça eleman olarak sorulmaktadır.
  • Seeman'ın 5 yabancılaşma boyutunu (güçsüzleşme, anlamsızlık, normsuzluk, yalıtılmışlık, kendine yabancılaşma) diğer kavramlarla karıştırmamaya dikkat edin.
  • Mobbing türlerinde 'dikey' amir-ast ilişkisini, 'yatay' ise eşit konumdaki çalışanları ifade eder; bu ayrım sınavda sıklıkla gelir.
  • Mesleki tükenmişliğin Maslach ve Jackson tarafından belirlenen 3 boyutunu (duygusal tükenmişlik, kişilerden uzaklaşma, kişisel başarıda düşme) sırasıyla bilin.
  • Bireysel sinizm nedenleri (yaş, cinsiyet, hizmet süresi vb.) ile örgütsel sinizm nedenlerini (adaletsizlik, psikolojik sözleşme ihlali) birbirine karıştırmayın.
  • Heinz Leymann'ın mobbing kavramını ilk kez 1980'lerde İsveç'teki bir raporda kullandığı bilgisini tarih/isim sorusu olarak unutmayın.