Ünite 10: Temel Hak ve Özgürlükler

2001 Anayasa Değişikliği ve Genel Sınırlama Sebepleri

2001 yılında yapılan anayasa değişikliği ile 13. maddede yer alan 'genel sınırlama sebepleri' metinden tamamen çıkarılmıştır. Bu tarihten önce devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü, kamu düzeni gibi genel sebepler her hak için uygulanabilirken, artık sadece ilgili maddede yazılı özel sebeplerle sınırlama yapılabilmektedir.

Anayasa'nın 12. Maddesi ve İkili Yaklaşım

Anayasa'nın 12. maddesi temel haklara felsefi yaklaşımı belirler. İlk fıkrada 'dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez' ifadeleriyle doğal hukuk savunulurken, ikinci fıkrada 'ödev ve sorumluluk' vurgusuyla pozitivist hukuk doktrini sisteme dahil edilerek ikili bir denge kurulmuştur.

Anayasa'nın 13. Maddesindeki Yedi Güvence

Olağan dönemlerde temel hakların sınırlandırılabilmesi için Anayasa'nın 13. maddesinde yedi aşamalı bir güvence denetimi öngörülmüştür. Bu denetim sırasıyla kanunilik, anayasanın sözü ve ruhu, özel sebep, demokratik toplum düzeni, hakkın özü, laik cumhuriyet ve ölçülülük kriterlerini kapsar.

Anayasa'nın 15. Maddesi ve Olağanüstü Rejim

Savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde temel hakların kısmen veya tamamen durdurulabilmesini düzenleyen maddedir. Bu madde kapsamında uluslararası hukuk, ölçülülük ve çekirdek haklar olmak üzere yürütmenin yetkilerine üç büyük anayasal sınır çizilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Özgürlük (Hürriyet)Bireyin herhangi bir dış kısıtlama, zorlama veya engelleme olmaksızın düşünme, davranma ve hareket etme gücüdür. Öğretide bir şeyi yapma veya yapmama, belirli bir şekilde davranıp davranmama erki olarak tanımlanır.

HakHürriyetin somutlaştırılmış, hukuken tanınmış ve korunmuş biçimidir. Bireye hürriyetini somut dünyada gerçekleştirme ve hukuki koruma talep etme yetkisi veren araçtır.

ÖdevBireyin yapması veya yerine getirmesi insanlık duygusu, töre ve yasa bakımından gerekli olan vazife ve sorumluluklardır. Anayasa'ya göre temel haklar, kişinin topluma ve ailesine karşı ödevlerini de içerir.

Negatif Statü HaklarıKlasik haklar veya koruyucu haklar olarak da bilinen, devlete bireyin alanına müdahale etmeme ve pasif kalma yükümlülüğü getiren haklardır. Özel hayatın gizliliği ve konut dokunulmazlığı bu haklara örnektir.

Pozitif Statü HaklarıBireylerin devletten olumlu bir edimde bulunmasını, hizmet sunmasını talep edebildiği isteme haklarıdır. Sosyal devlet anlayışıyla ortaya çıkan eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik hakları bu gruptadır.

Aktif Statü HaklarıKişilerin devlet yönetimine, siyasal mekanizmalara katılımını ve siyasal faaliyette bulunmasını sağlayan haklardır. Seçme, seçilme ve siyasi parti kurma hakları gibi kural olarak sadece vatandaşlara tanınan haklardır.

Hakkın ÖzüBir temel hak ve özgürlüğün vazgeçilmez unsuru, dokunulduğu takdirde o hakkı anlamsız kılacak olan asli çekirdeğidir. Sınırlama tedbiri hakkı kullanılamaz hale getiriyorsa hakkın özüne dokunulmuş sayılır.

Ölçülülük İlkesiTemel hakları sınırlandırmada başvurulan aracın sınırlama amacını gerçekleştirmeye elverişli ve gerekli olmasını, araç ile amacın orantısız bir dengesizlik içinde bulunmamasını gerektiren anayasal ilkedir.

Demokratik Toplum Düzeninin GerekleriSınırlamaların çağdaş, özgürlükçü ve klasik batı demokrasilerindeki toplum düzeninin sürekliliği için zorunlu olan ölçüyü aşmamasını ifade eden, sınırlamanın sınırını oluşturan güvencedir.

Çekirdek HaklarSavaş, seferberlik veya olağanüstü hal gibi en ağır kriz dönemlerinde dahi dokunulması, askıya alınması veya durdurulması kesinlikle yasak olan en temel anayasal haklar grubudur.

Masumiyet KarinesiSuçluluğu yetkili bir mahkeme kararı ile kesin olarak saptanıncaya kadar hiç kimsenin suçlu sayılamayacağını öngören ve olağanüstü dönemlerde dahi dokunulamayan çekirdek haktır.

Mücadeleci (Militan) DemokrasiDemokratik sistemin, kendisini ortadan kaldırmayı veya yıkmayı amaçlayan anti-demokratik faaliyetlere ve hakların kötüye kullanılmasına karşı kendini koruma altına almasını ifade eden yaklaşımdır.

Durdurma (Askıya Alma)Olağanüstü dönemlerde (savaş, seferberlik, OHAL) bir temel hak ve özgürlüğün geçici bir süreyle kısmen veya tamamen kullanılamaz hale getirilmesi veya güvencelere aykırı tedbirler alınması rejimidir.

SınırlandırmaOlağan dönemlerde bir temel hak ve özgürlüğün özüne dokunulmadan, anayasal güvenceler çerçevesinde kanunla kapsamının daraltılması ve belirli kurallara bağlanması işlemidir.

Yabancılar RejimiYabancıların temel hak ve özgürlüklerinin sınırlandırılmasında milletlerarası hukuka uygunluk ve kanunla sınırlama kriterlerinin birlikte uygulanmasını öngören özel anayasal rejimdir.

Diğer Önemli Bilgiler

2017 Anayasa Değişikliği ve Sıkıyönetimin Kaldırılması

2017 yılında yapılan ve 2018 yılında yürürlüğe giren anayasa değişiklikleri ile Türkiye'deki iki tür olağanüstü yönetim usulünden biri olan 'sıkıyönetim' anayasal sistemden tamamen kaldırılmış, olağanüstü hal rejimi tek çatı altında yeniden düzenlenmiştir.

Anayasa'nın 16. Maddesi ve Yabancılar Kriteri

Yabancıların temel haklarının sınırlandırılmasını düzenleyen bu maddeye göre, yabancılar için yapılacak kısıtlamalarda 'kanunla yapılma' şartının yanında mutlaka 'milletlerarası hukuka uygun olma' şartı da kümülatif olarak aranmaktadır.

Anayasa'nın 14. Maddesi ve Kötüye Kullanma Yasağı

Anayasal hakların, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmak veya laik ve demokratik Cumhuriyeti ortadan kaldırmak amacıyla kullanılmasını yasaklayan maddedir. Bu hüküm militan demokrasinin anayasadaki en somut örneğidir.

Anayasa Mahkemesi'nin Klasik Demokrasi Tanımı

Anayasa Mahkemesi kararlarında klasik demokrasiyi; temel hakların en geniş ölçüde güvenceye alındığı, özgürlükçü, hukuk devleti ilkelerine dayanan ve kişiyi ön planda tutan, sınırlamaların ise sadece zorunlu hallerde istisnai olarak uygulandığı rejim olarak tanımlamıştır.

Ölçülülük İlkesinin Üç Alt Unsuru

Hukuk öğretisinde kabul edilen ölçülülük ilkesi; başvurulan aracın amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını (elverişlilik), bu aracın amaç için zorunlu olmasını (gereklilik) ve araç ile amaç arasında aşırı bir oransızlık bulunmamasını (orantılılık) gerektirir.

Seyahat Hürriyetinin Sınırlandırılması Örneği

Anayasa'nın 23. maddesinde seyahat hürriyetinin sınırlandırılması özel bir sebebe bağlanmıştır. Bu hak yalnızca 'suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle' ve suç işlenmesini önlemek amacıyla kanunla sınırlanabilir; genel sağlık veya genel ahlak gibi sebeplerle sınırlanamaz.

OHAL Kararnamelerinin Yargısal Denetimsizliği

Olağanüstü dönemlerde temel hak ve özgürlükleri askıya alan veya sınırlayan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, anayasal düzenleme gereği Anayasa Mahkemesi'nin yargısal denetimine tabi tutulamaz ve iptal davasına konu edilemez.

Sınavda Dikkat Et

Sınavda 'sınırlandırma' (m. 13) ile 'durdurma' (m. 15) farkına dikkat et; sınırlandırma olağan dönemde kanunla yapılırken, durdurma olağanüstü dönemde askıya almayı ifade eder.
2001 Anayasa değişikliği ile genel sınırlama sebeplerinin kaldırıldığını ve artık sadece özel sınırlama sebeplerinin geçerli olduğunu unutma; bu çok sık sorulan bir kronoloji sorusudur.
Konut dokunulmazlığı (kişi hakkı/negatif) ile konut hakkı (sosyal hak/pozitif) arasındaki kavramsal farka dikkat et; isim benzerliği kafa karıştırabilir.
Olağanüstü dönemlerde dahi dokunulamayan çekirdek hakları (yaşam hakkı, masumiyet karinesi vb.) ezbere bil; hangisinin askıya alınamayacağı klasik bir sınav sorusudur.
Yabancıların haklarının sınırlandırılmasında sadece kanunilik yetmez, aynı zamanda 'milletlerarası hukuka uygunluk' şartının da arandığını mutlaka hatırla.
Temel hakların sınırlandırılmasında idari işlemlerin (yönetmelik, genelge vb.) veya olağan dönem Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin yetkisiz olduğunu, sınırlamanın sadece kanunla yapılacağını unutma.