← Ünite 4
Genel İktisat

Ünite 4: Talep Tahlilleri

Börek Dilimi Örneği
Metinde azalan marjinal faydayı açıklamak için bir insanın yediği börek dilimleri örnek verilmiştir. Birinci dilimden alınan fayda en yüksek iken, yeme arzusu tatmin edildikçe altıncı dilimin sağladığı ek fayda çok daha az olmaktadır.
Tablo 3 Verileri ve Tam Doyum Noktası
Tablo 3'e göre, mal miktarı 5 birimden 6 birime çıktığında toplam fayda (TU) 300 değerinde sabit kalmakta ve marjinal fayda (MU) 0 olmaktadır. Bu durum tüketicinin 6. birimde tam doyum noktasına ulaştığını somut olarak kanıtlar.
Negatif Marjinal Fayda Değeri
Tablo 3'teki verilere göre, tüketici doyum noktasını aşarak 7. birim malı tükettiğinde toplam fayda 300'den 290'a gerilemekte ve marjinal fayda -10 değerini almaktadır. Bu durum aşırı tüketimin zararlı veya faydasız hale geldiğini gösterir.
200 TL Bütçe Senaryosu
Tablo 4'te sunulan senaryoda tüketicinin geliri 200 TL, X malının fiyatı 40 TL ve Y malının fiyatı 20 TL olarak belirlenmiştir. Bu bütçe kısıtı altında tüketicinin satın alabileceği maksimum X miktarı 5 birim, maksimum Y miktarı ise 10 birimdir.

Anahtar Kavramlar

FaydaMal ve hizmetlerin insan ihtiyaçlarını tatmin etme ve karşılama özelliğidir. Tüketicilerin elde ettiği memnuniyet ve tatmin düzeyini ifade eden subjektif bir kavramdır.
Kardinal FaydaFaydanın kantitatif (sayısal) olarak ölçülebileceğini, biriminin 'util' olduğunu ve matematiksel işlemlerle ifade edilebileceğini savunan yaklaşımdır.
Ordinal FaydaFaydanın subjektif olması nedeniyle sayısal olarak ölçülemeyeceğini, ancak tüketiciler tarafından tercih sırasına göre sıralanabileceğini savunan yaklaşımdır.
Toplam Fayda (TU)Bir malın belirli bir dönemde tüketilen tüm birimlerinin tüketiciye sağladığı faydaların toplamıdır. Tüketim miktarı arttıkça tam doyum noktasına kadar artar.
Marjinal Fayda (MU)Bir malın tüketim miktarındaki bir birimlik artışın, toplam fayda üzerinde meydana getirdiği değişim miktarıdır. Toplam faydadaki değişimin miktar değişimine oranıdır.
Azalan Marjinal Fayda KanunuBir malın tüketim miktarı arttıkça, her ilave birimin tüketiciye sağladığı ek faydanın (marjinal faydanın) bir önceki birime göre sürekli azalacağını ifade eden kanundur.
Kayıtsızlık EğrisiTüketiciye aynı toplam fayda ve tatmin düzeyini sağlayan, birbiriyle ikame edilebilen farklı iki mal bileşimlerinin geometrik yerini gösteren eğridir.
Kayıtsızlık PaftasıBir tüketicinin tüm fayda fonksiyonunu ve farklı tatmin düzeylerini yansıtan, birden fazla kayıtsızlık eğrisinin bir arada gösterildiği grafiksel bütündür.
Marjinal İkame Oranı (MIO)Tüketicinin aynı tatmin düzeyinde kalabilmek için mallardan birini bir birim artırırken diğer maldan vazgeçmek zorunda olduğu miktarı gösteren orandır.
Bütçe DoğrusuTüketicinin sabit geliri ve piyasadaki mal fiyatları kısıtı altında, bütçesinin tamamını harcayarak satın alabileceği iki malın tüm olası kombinasyonlarını gösteren doğrudur.
Tüketici DengesiTüketicinin sınırlı geliriyle maksimum faydayı elde ettiği durumdur. Bütçe doğrusunun en yüksek kayıtsızlık eğrisine teğet olduğu noktada gerçekleşir.
Gelir-Tüketim EğrisiMal fiyatları sabitken tüketicinin gelirinin sürekli değişmesi sonucu oluşan yeni denge noktalarının birleştirilmesiyle elde edilen eğridir.
Normal MalTüketicinin geliri arttığında talebi ve tüketim miktarı artan, gelir-tüketim eğrisinin pozitif eğimli olmasını sağlayan mal türüdür.
Düşük MalTüketicinin geliri (reel geliri) arttığında talebi ve tüketim miktarı azalan, gelir-tüketim eğrisinin eksenlere doğru bükülmesine yol açan mal türüdür.
Tam İkame MallarTüketicinin bir malın yerine diğerini sabit bir oranda ikame edebildiği durumlardır. Bu malların kayıtsızlık eğrileri düz bir çizgi şeklindedir.
Tam Tamamlayıcı MallarTüketicinin ancak belirli ve sabit bir oran dahilinde birlikte tüketmek istediği mallardır. Bu malların kayıtsızlık eğrileri köşeli dik açı (L harfi) şeklindedir.
Tam Doyum NoktasıToplam faydanın maksimum değere ulaştığı ve marjinal faydanın sıfır (0) olduğu, tüketicinin ihtiyacının tamamen karşılandığı tüketim düzeyidir.
Rasyonellik VarsayımıTüketicinin piyasada kendi çıkarlarını maksimize edecek şekilde hareket ettiğini, sınırlı bütçesiyle en yüksek faydayı sağlayacak seçimleri tutarlı şekilde yaptığını kabul eden varsayımdır.

Diğer Önemli Bilgiler

A ve F Sepetleri Kombinasyonu

Bütçe kısıtı örneğinde, A sepeti tercih edildiğinde tüketici gelirinin tamamını Y malına harcayarak 10 birim Y ve 0 birim X alır. F sepetinde ise tamamını X malına harcayarak 5 birim X ve 0 birim Y satın alır.

Kayıtsızlık Eğrilerinin Kesişmezliği İspatı

Şekil 45'te gösterildiği üzere, I1 eğrisindeki A ve B noktaları ile I2 eğrisindeki A ve C noktaları eşit fayda düzeyindedir. Ancak C noktasında B'ye göre daha fazla Y malı bulunduğundan B ve C eşit olamaz; bu da eğrilerin kesişemeyeceğini ispatlar.

Kek Tercihleri ve Sabit Marjinal İkame Oranı

Metinde tam ikame durumunu açıklamak için X malı üzümlü kek, Y malı ise cevizli kek olarak örneklendirilmiştir. Tüketici bir birim daha fazla üzümlü kek için her zaman tam bir birim cevizli kekten vazgeçerek sabit ikame oranı sergiler.

Çay ve Kurabiye Örneği

Tam tamamlayıcı malları açıklamak için 3 bardak çay ve 3 kurabiye örneği verilmiştir. Yanında kurabiye olmadan tek başına içilen ilave çay veya çay olmadan yenen ilave kurabiye toplam faydaya hiçbir katkıda bulunmaz.

Bütçe Doğrusu Dışındaki D Noktası

Şekil 50'de bütçe doğrusunun sağ üst bölgesinde yer alan D noktası, tüketicinin mevcut geliri ve piyasa fiyatları ile satın alması imkansız olan, bütçeyi aşan tüketim sepetini temsil eder.

Bütçe Doğrusu İçindeki C Noktası

Şekil 50'de bütçe doğrusunun sol alt bölgesinde kalan C noktası, tüketicinin gelirinin tamamını harcamadığı, dolayısıyla bütçe imkanlarını tam olarak kullanmadığı verimsiz tüketim durumunu gösterir.

Gelir Artışının Bütçe Doğrusuna Etkisi

Şekil 52'de gösterildiği üzere, tüketicinin gelirinin artması durumunda bütçe doğrusu paralel olarak sağa kayarak A1B1 konumundan sırasıyla A2B2 ve A3B3 konumlarına ulaşır ve daha fazla mal alımına imkan tanır.

Gelir-Tüketim Eğrisinin Bükülme Yönleri

Şekil 55a ve 55b'ye göre, gelir-tüketim eğrisi yatay eksene büküldüğünde X malı normal, Y malı düşük mal olurken; dikey eksene büküldüğünde X malı düşük, Y malı normal mal niteliği kazanır.

Düşük Mal Durumunda Eğri Çizilememe Kuralı

Analiz kurallarına göre, tüketicinin incelediği her iki mal da aynı anda düşük mal niteliği taşıyorsa, gelir artışıyla her ikisinin de tüketimi azalacağından gelir-tüketim eğrisinin çizilmesi imkansız hale gelir.

Sınavda Dikkat Et

  • Tam doyum noktasında marjinal faydanın (MU) sıfır olduğunu unutmayın.
  • Kayıtsızlık eğrilerinin birbirlerini ve eksenleri kesmediğini aklınızda tutun.
  • Bütçe doğrusunun sağa kaymasının hem gelir artışından hem de fiyat düşüşünden kaynaklanabileceğini bilin.
  • Tam ikame mallarda eğrinin düz çizgi, tam tamamlayıcı mallarda ise L şeklinde (köşeli dik açı) olduğunu ezberleyin.
  • Gelir-tüketim eğrisinin bükülme yönüne göre hangi malın düşük mal olduğunu ayırt edin.