← Ünite 3
Genel İktisat

Ünite 3: Arz Esnekliği ve Piyasa Kavramı

Gregory King ve Buğday Arzı
İngiliz araştırmacı Gregory King, buğday arzındaki düşüşlerin fiyatları çok yüksek oranlarda artırarak çiftçilerin toplam gelirini yükselttiğini, bol ürün dönemlerinde ise fiyatların çakılarak geliri düşürdüğünü gözlemlemiştir.
Pizza Arzının Esnekliği
Pizza üretimi için gerekli olan un, peynir ve domates gibi girdiler piyasada çok kolay ve hızlı bir şekilde bulunabildiği için pizza arzının fiyat esnekliği oldukça yüksektir.
Altın ve Kahve Arzının Katılığı
Doğada sınırlı miktarda bulunan altın veya sadece belirli iklim bölgelerinde yetişebilen kahve gibi ürünlerin üretimi hızlıca artırılamadığı için arz esneklikleri çok düşüktür.
Çok Kısa Dönemde Arz Esnekliği
Piyasa döneminde (çok kısa dönem) üretim faktörleri tamamen sabit olduğundan ve üretim artırılamadığından arz esneklik katsayısı (es) tam olarak sıfıra eşittir.

Anahtar Kavramlar

Arz EsnekliğiFiyat değişmeleri karşısında arz edilen miktarının duyarlılık veya tepki derecesini gösteren ölçüttür. Arzdaki yüzde değişimin fiyattaki yüzde değişime bölünmesiyle hesaplanır.
Nokta EsnekliğiArz eğrisi üzerindeki belirli tek bir noktadaki esnekliği ifade eder. Fiyat ve miktardaki çok küçük değişimlerin başlangıç değerlerine oranlanmasıyla hesaplanır.
Yay EsnekliğiArz eğrisi üzerindeki iki nokta arasında kalan bölgenin esnekliğidir. İki noktanın fiyat ve miktar toplamlarının ortalaması alınarak hesaplama yapılır.
Çapraz Arz EsnekliğiBir malın fiyatında meydana gelen değişimin, ilişkili bir diğer malın arz miktarında yol açtığı yüzdece değişimi ölçen esneklik türüdür.
Denge FiyatıPiyasada arz edilen miktar ile talep edilen miktarı birbirine eşitleyen, arz ve talep eğrilerinin kesiştiği noktadaki fiyat düzeyidir.
Denge MiktarıPiyasa dengesinin sağlandığı fiyat düzeyinde alıcıların satın almak, satıcıların ise satmak istediği ortak mal miktarıdır.
Piyasa Dönemi (Çok Kısa Dönem)Üreticilerin fiyat artışları karşısında arz miktarını hiçbir şekilde artıramadıkları, arz esnekliğinin sıfır olduğu zaman dilimidir.
Kısa DönemFirmaların üretim kapasitelerini değiştiremediği ancak değişken faktörleri (iş gücü vb.) değiştirerek arz miktarını kısmen artırabildiği dönemdir.
Uzun DönemFirmaların üretim kapasitelerini artırabildiği, yeni tesisler kurabildiği ve arz esnekliğinin en yüksek seviyeye ulaştığı zaman dönemidir.
Tüketici RantıTüketicinin bir mal için ödemeye razı olduğu en yüksek fiyat ile piyasada fiilen ödediği denge fiyatı arasındaki farktan doğan psikolojik kazançtır.
Üretici RantıÜreticinin malını satmaya razı olduğu en düşük fiyat seviyesi ile piyasada fiilen sattığı denge fiyatı arasındaki farktan doğan kazançtır.
KaraborsaDevletin koyduğu tavan fiyat uygulaması nedeniyle oluşan mal darlığından yararlanan satıcıların, malları yasal sınırın üstünde yüksek fiyatlardan gizlice satmasıdır.
King KanunuTalep esnekliği düşük tarım ürünlerinde, arz artışının fiyatları düşürerek üretici gelirini azalttığını, arz azalışının ise geliri artırdığını belirten kanundur.
Örümcek Ağı TeoremiÜretim kararı ile ürünün piyasaya sunulması arasında zaman gecikmesi olan mallarda, fiyat ve miktar arasında dönemler itibarıyla yaşanan dalgalanmaları açıklayan teoremdir.
İstikrarlı DengeÖrümcek ağı teoreminde, arzın talebe göre daha az esnek olması durumunda fiyat dalgalanmalarının küçülerek zamanla denge noktasına ulaşması durumudur.
Nötr DengeÖrümcek ağı teoreminde, arz ve talep esnekliklerinin eşit olması durumunda fiyat dalgalanmalarının sürekli aynı büyüklükte devretmesi durumudur.
İstikrarsız DengeÖrümcek ağı teoreminde, arzın talebe göre daha esnek olması durumunda dalgalanmaların büyüyerek piyasayı dengeden uzaklaştırması durumudur.
Faktör UlaşılabilirliğiÜretimde kullanılan girdilerin kolay ve düşük maliyetle temin edilebilme derecesidir; girdilere kolay ulaşıldığında arz esnekliği yüksek olur.

Diğer Önemli Bilgiler

Tavan Fiyat ve Mal Darlığı

Hükümetlerin piyasa denge fiyatının altında bir tavan fiyat belirlemesi durumunda, talep edilen miktar arz edilen miktarı aşar ve piyasada ciddi bir mal kıtlığı (talep fazlası) yaşanır.

Karaborsada Risk ve Ek Maliyetler

Karaborsacılar yasal cezalardan kaçınmak için stoklarını gizlemek, gizli dağıtım kanalları kurmak gibi ek risk ve yüksek operasyonel masrafları üstlenmek zorundadırlar.

Tarım Sektöründe Zaman Gecikmesi

Tarımsal üretimde ekim zamanı alınan karar ile hasat zamanı ürünün elde edilmesi arasında aylar süren bir zaman gecikmesi olması, Örümcek Ağı Teoremi'nin temel çıkış noktasıdır.

Arz Doğrusunun Orijinden Çıkması

Bir arz doğrusu orijinden (sıfır noktasından) çıkıyorsa, doğrunun eğimi ne olursa olsun bu doğru üzerindeki tüm noktalarda arz esneklik katsayısı her zaman 1'e eşittir.

Tüketici Rantının Grafiksel Alanı

Arz ve talep grafiklerinde tüketici rantı, talep eğrisinin altında ve piyasada oluşan denge fiyatı çizgisinin üstünde kalan üçgensel alan (DEP alanı) ile gösterilir.

Üretici Rantının Grafiksel Alanı

Arz ve talep grafiklerinde üretici rantı, arz eğrisinin üstünde ve piyasada oluşan denge fiyatı çizgisinin altında kalan üçgensel alan (SEP alanı) ile gösterilir.

Miktarın Yönü İpucudur

Piyasada fiyat ve satılan miktar aynı yönde değişiyorsa talep eğrisi kaymıştır; eğer fiyat ve miktar ters yönde değişiyorsa bu durum arz eğrisinin kaydığını gösterir.

Arz Esnekliğinin Sonsuz Olması

Arz esnekliğinin sonsuz olduğu tam esnek durumda, arz doğrusu yatay eksene tamamen paraleldir ve üreticiler bu fiyattan her miktarda malı satmaya razıdır.

Arz Esnekliğinin Sıfır Olması

Arz esnekliğinin sıfır olduğu hiç esnek olmayan durumda, arz doğrusu yatay eksene dik bir doğru oluşturur ve fiyat ne olursa olsun arz miktarı sabit kalır.

Sınavda Dikkat Et

  • Arz esnekliğinin işareti daima pozitiftir; çünkü fiyat ve arz miktarı aynı yönde hareket eder. Sınavda negatif işaretli bir arz esnekliği seçeneğini doğrudan eleyebilirsiniz.
  • Arz doğrusunun orijinden çıkması durumunda, doğrunun eğimi ne olursa olsun esneklik her zaman 1'e eşittir. Bu kural sınavda işlem yapmadan hızlıca doğru cevaba ulaşmanızı sağlar.
  • Fiyat ve miktar değişim yönlerine dikkat edin: Eğer fiyat ve miktar aynı yönde değişiyorsa talep eğrisi kaymıştır; ters yönde değişiyorsa arz eğrisi kaymıştır.
  • Çok kısa dönemde (piyasa döneminde) üretimi artırmak imkansızdır, bu yüzden arz esnekliği sıfırdır ve arz eğrisi dikey bir doğrudur. Bu dönem ayrımını sınavda karıştırmayın.
  • King Kanunu sadece talep esnekliği zayıf olan tarımsal ürünler için geçerlidir. Sınavda sanayi ürünleri veya esnekliği yüksek hizmetler için bu kanunu uygulamayın.
  • Örümcek Ağı Teoremi'nde istikrarlı denge için arzın talebe göre daha az esnek (es < ed) olması gerekir. Esnekliklerin büyüklük ilişkisi dengenin yönünü belirler.