Ünite 12: BÖLGESEL SORUNLAR - 2: Ortadoğu ve Asya Coğrafyası

BÖLGESEL SORUNLAR - 2: Ortadoğu ve Asya Coğrafyası - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 285

Dünya Siyonist Kongresi (1897)

Basel'de toplanan kongre, Filistin'de bir Yahudi devleti kurma çabalarını hızlandırmış ve dünya genelindeki Yahudilerin göç ettirilmesi için gerekli finansal ve örgütsel altyapının temelini atmıştır.

1948 Arap-İsrail Savaşı ve Mülteci Krizi

İsrail'in 14 Mayıs 1948'de bağımsızlığını ilan etmesiyle başlayan savaş sonucunda yaklaşık 750.000 Filistinli mülteci durumuna düşmüş, bu durum çevre ülkelerin siyasi dengelerini altüst etmiştir.

El-Halil İbrahim Camii Katliamı (1994)

25 Şubat 1994'te fanatik bir Yahudi yerleşimci, İbrahim Camii'nde namaz kılanlara ateş açarak 29 Filistinliyi öldürmüş, bu olay Hamas'ın intihar saldırıları başlatmasına zemin hazırlamıştır.

Mahabat Kürt Cumhuriyeti (1946)

II. Dünya Savaşı sırasında İran'ı işgal eden SSCB'nin desteğiyle kurulan kısa ömürlü cumhuriyet, Sovyetlerin çekilmesinin ardından yıkılmış ve Cumhurbaşkanı Kadı Muhammed 1947'de idam edilmiştir.

Anahtar Kavramlar

SiyonizmTüm dünya Yahudilerini Filistin’de toplamak suretiyle bir Yahudi devleti kurmayı amaçlayan Yahudi milliyetçiliği hareketidir. 1897 Basel Kongresi ile kurumsallaşmış ve Filistin'e göçlerin organize edilmesini sağlamıştır.

Balfour Deklarasyonu1917 yılında Britanya Dışişleri Bakanı Lord Balfour tarafından yayımlanan ve Yahudilere Filistin’de bir yurt vaat eden belgedir. Siyonist hareketin kazandığı ilk büyük siyasi başarıdır.

White Paper (Beyaz Kağıt)Britanya hükümetinin 1939 yılında Arapları yatıştırmak ve Alman nüfuzunu engellemek amacıyla Filistin’e Yahudi göçünü kısıtlamak için çıkardığı resmi siyasi belgedir.

İntifadaFilistin halkının İsrail işgaline karşı başlattığı ayaklanma hareketidir. 1987'de başlayan birinci İntifada daha çok taşlı-sopalı sivil direniş iken, 2000'deki ikinci İntifada silahlı eylemlerin ağırlık kazandığı bir süreç olmuştur.

FKÖ (Filistin Kurtuluş Örgütü)Filistin halkının haklarını savunmak ve silahlı mücadele yürütmek amacıyla kurulan, 1974'te Arap Birliği tarafından Filistin halkının yegane meşru temsilcisi ilan edilen çatı örgüttür.

Oslo Antlaşması (İlkeler Bildirgesi)13 Eylül 1993'te Washington'da Mahmud Abbas ve Şimon Peres tarafından imzalanan, tarafların birbirini tanımasını ve Filistin Özerk Yönetimi'nin kurulmasını öngören anlaşmadır.

A BölgesiOslo II Antlaşması ile oluşturulan, Filistinlilerin yoğun yaşadığı ve toplam yüzölçümünün yüzde 4'ünü oluşturan alandır; burada kamu düzeni ve güvenlik tamamen Filistin Yönetimi'ne bırakılmıştır.

Güvenlik Duvarı (Utanç Duvarı)İsrail'in Batı Şeria'yı kendi topraklarından ayırmak amacıyla inşa ettiği, yerleşimcileri korumayı ve tek taraflı sınır belirlemeyi hedefleyen yüksek beton duvarlar sistemidir.

Hamidiye AlaylarıII. Abdülhamid döneminde, Osmanlı topraklarındaki silahlı Ermeni gruplara karşı mücadele etmek üzere Kürt aşiretlerinden oluşturulan silahlı milis birlikleridir.

PKK (Partiya Karkeran Kurdistan)1978 yılında Abdullah Öcalan liderliğinde kurulan, sosyalist bağımsız devlet hedefiyle yola çıkan ve 1984'ten itibaren Türkiye'ye karşı silahlı eylemler yürüten ayrılıkçı örgüttür.

Kürdistan Bölgesel YönetimiKuzey Irak'ta 1991'deki güvenli bölge uygulamasıyla de facto olarak doğan ve 2005 Irak Anayasası'nın federal yapısıyla resmi hukuki statü kazanan özerk Kürt yönetimidir.

Çekiç GüçBirinci Körfez Savaşı sonrasında, 36. paralelin kuzeyindeki bölgeyi kontrol etmek ve Irak ordusunun baskılarına karşı korumak amacıyla Mayıs 1991'de kurulan çok uluslu askeri güçtür.

Uluslararası GüçIrak'ın Kuveyt'i işgal etmesi üzerine BM kararına uyarak oluşturulan ve 17 Ocak 1991'de Körfez Harekâtı'nı başlatarak Kuveyt'i kurtaran koalisyon askeri gücüdür.

IŞİD (Irak Şam İslam Devleti)Suriye iç savaşından ve Irak'taki otorite boşluğundan faydalanarak güçlenen, 2014'te Musul'u ele geçirip hilafet ilan eden, aşırı şiddet eylemleriyle tanınan radikal cihatçı örgüttür.

Büyük Oyun19. yüzyıl ortalarında Çarlık Rusyası ile Büyük Britanya arasında Orta ve İç Asya üzerindeki hakimiyet mücadelesini ifade eden tarihi kavramdır.

Durand Line Antlaşması1893 yılında İngiliz Hindistanı ile Afganistan arasındaki sınırları tayin eden ve günümüze kadar sürekli bir sorun kaynağı olmaya devam eden antlaşmadır.

Taliban Hareketi1994 yılında Pakistan desteğiyle dini medreselerde eğitim gören öğrencilerden oluşturulan, 1996'da Kabil'i ele geçirerek katı şeriat kuralları uygulayan radikal İslamcı harekettir.

ISAF (International Security Assistance Force)Afganistan'da barış ve güvenliği sağlamak amacıyla 2001 yılında BM tarafından oluşturulan ve komutası sırasıyla çeşitli ülkelere ve NATO'ya devredilen uluslararası barış gücüdür.

Loya CirgaAfganistan'da ulusal meseleleri karara bağlamak üzere toplanan geleneksel Büyük Aşiret Meclisi'dir; örneğin Hamid Karzai bu meclis tarafından geçici devlet başkanlığına seçilmiştir.

Shimla Anlaşması1972 yılında Hindistan Başbakanı İndira Gandi ile Pakistan Başbakanı Zülfikar Ali Butto arasında imzalanan, Keşmir sorunu çözülene kadar mevcut kontrol çizgisine saygı duyulmasını öngören anlaşmadır.

Diğer Önemli Bilgiler

Halepçe Katliamı (1988)

Saddam Hüseyin yönetimindeki Baas rejiminin Kürt hareketini ezmek için seksenli yıllarda uyguladığı şiddet soykırım boyutuna varmış, Halepçe kentinde zehirli gaz kullanılarak binlerce sivil katledilmiştir.

Birinci Körfez Harekâtı (1991)

Irak'ın 2 Ağustos 1990'da Kuveyt'i işgal etmesi üzerine BM kararıyla oluşturulan Uluslararası Güç, 17 Ocak 1991'de harekete geçerek 26 Şubat 1991'de Kuveyt'i Irak işgalinden kurtarmıştır.

Ebu Gureyb Cezaevi Skandalı (2004)

Mayıs 2004'te Bağdat yakınlarındaki Ebu Gureyb cezaevinde koalisyon askerlerinin Iraklı mahkumlara yoğun işkence uyguladığını gösteren fotoğrafların ortaya çıkması dünya kamuoyunda büyük yankı uyandırmıştır.

Irak İşgali ve Bağdat'ın Düşüşü (2003)

ABD ve İngiltere koalisyonunun 19 Mart 2003'te başlattığı askeri harekat sonucunda 9 Nisan 2003'te Bağdat düşmüş, Baas rejimi yıkılmış ve Saddam Hüseyin dönemi sona ermiştir.

Musul'un IŞİD Tarafından Ele Geçirilmesi (2014)

Haziran 2014'te ani bir saldırıyla Musul'u ele geçiren IŞİD, Suriye sınırından Bağdat yakınına kadar geniş bir alanda kontrol sağlayarak hilafet ilan etmiş ve Batı'nın yeni bir koalisyon kurmasına yol açmıştır.

Bamiyan Buda Heykellerinin Yıkılması (2001)

Taliban yönetimi, uluslararası baskılara ve İslami otoritelerin uyarılarına rağmen Mart 2001'de Bamiyan'daki V. yüzyıla ait devasa tarihi Buda heykelini patlayıcılar kullanarak imha etmiştir.

Filistin'in BM Statüsünün Yükseltilmesi (2012)

Barack Obama döneminde, Kasım 2012'de Filistin'in Birleşmiş Milletler nezdindeki 'gözlemci kuruluş' olan statüsü, 'üye olmayan gözlemci devlet' seviyesine yükseltilmiştir.

Cezayir Antlaşması (1975)

Irak ve İran arasında imzalanan bu antlaşma neticesinde İran ve ABD, Kürt lider Mustafa Barzani'ye verdikleri desteği çekmiş, bunun üzerine Barzani binlerce taraftarıyla İran'a çekilmek zorunda kalmıştır.

Wadi Araba Barış Antlaşması (1994)

26 Ekim 1994'te Ürdün ve İsrail arasında imzalanan antlaşmayla iki taraf sınırlarını resmen tanımış, ilişkileri normalize etmeyi ve su ile güvenlik alanlarında işbirliği yapmayı taahhüt etmiştir.

Sovyetlerin Afganistan'dan Çekilmesi (1989)

Afgan mücahitlerin kararlı direnişi ve Gorbaçov dönemindeki politika değişiklikleri sonucunda BM arabuluculuğuyla varılan anlaşmayla Sovyet birlikleri 15 Şubat 1989'da ülkeden tamamen çekilmiştir.

Usame Bin Ladin'in Öldürülmesi (2011)

11 Eylül saldırılarının faili olarak aranan El-Kaide lideri Usame Bin Ladin, uzun yıllar arandıktan sonra 2011 yılında Pakistan'da gizlendiği evde Amerikan güçlerince öldürülmüştür.

Sınavda Dikkat Et

Filistin sorununun temelini oluşturan Siyonizm hareketinin 1897 Basel Kongresi ile başladığını ve 1917 Balfour Deklarasyonu'nun ilk siyasi başarı olduğunu unutmayın; bu tarihler sınavda çeldirici olarak gelebilir.
Oslo Antlaşması (1993) ile kurulan bölgelerin (A, B, C bölgeleri) yetki alanlarını karıştırmayın; A bölgesinde tam yetki Filistin'deyken, C bölgesi tamamen İsrail kontrolüne bırakılmıştır.
Kürt sorununun tarihsel evresinde, Lozan Antlaşması ile bölünen coğrafyada Türkiye, Irak, İran ve Suriye'deki farklı ayaklanmaların (Şeyh Said, Mahabat, Barzani vb.) önderlerini ve örgütlerini iyi ezberleyin.
Irak Sorunu başlığında Körfez Savaşı sonrasında kurulan 'Çekiç Güç' ile 2003 işgali sonrasındaki gelişmeleri ve IŞİD'in 2014'te Musul'u ele geçirmesi gibi somut olayları kronolojik olarak takip edin.
Keşmir sorununda Hindistan ve Pakistan arasındaki temel anlaşmazlığın kökeninin 1947 bağımsızlık sürecine dayandığını ve 1972 Shimla Anlaşması ile kontrol çizgisine karar verildiğini unutmayın.
Afganistan başlığında Durand Line Antlaşması, Sovyetlerin işgali ve 1989'da çekilmesi, Taliban'ın 1996'da Kabil'i ele geçirmesi ve ISAF (Barış Gücü) süreçlerinin sırasını iyi kavrayın.