← Ünite 6
Uluslararası İlişkilere Giriş

Ünite 6: GÜNÜMÜZDE DÜNYA: Kurumsal ve Hukuki Görünüm - Birleşmiş Milletler ve Uluslararası Hukukta Gelişmeler

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin Kabulü
10 Aralık 1948 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nda oybirliği ile kabul edilen bu 30 maddelik bildirge, uluslararası alandaki en önemli çağdaş insan hakları metni olup hukuki bir antlaşma değil deklarasyon niteliği taşımaktadır.
Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin Faaliyete Geçmesi
Bireylerin soykırım ve savaş suçları gibi ağır suçlardan yargılanabilmesini amaçlayan Roma Anlaşması 1998'de 120 devletin oyuyla kabul edilmiş, mahkeme ise 2002 yılında fiilen çalışmaya başlayarak Ekim 2016 itibarıyla 124 devletin yetkisini arkasına almıştır.
Butros-Butros Gali'nin 1992 Raporu
Dönemin BM Genel Sekreteri Butros-Butros Gali, 1992 yılının Haziran ayında bir rapor hazırlayarak örgütün barış ve güvenliği koruma kapasitesini artırmak için karşılaşılan siyasi, hukuki ve mali engelleri kapsamlı bir şekilde değerlendirmiştir.
Yugoslavya ve Ruanda Çatışmaları
1990'lı yıllarda Yugoslavya'daki etno-dinsel çatışmalar ve Ruanda'daki Hutu-Tutsi kabileleri arasındaki soykırım boyutundaki katliamlar, otorite boşluğunun insan hakları ihlallerinde yol açtığı yıkıcı sonuçlara tarihe geçen acı örnekler oluşturmuştur.

Anahtar Kavramlar

Kolektif GüvenlikUluslararası barış ve güvenliğin bir ya da birkaç devletin gücüne değil, tüm üye devletlerin ortak eylemine ve dayanışmasına dayandırılması sistemidir. Metinde Soğuk Savaş'ın bitişiyle birlikte Körfez Krizi örneğinde bu kavramın yeniden önem kazandığı vurgulanmaktadır.
Üçüncü Dünya ÜlkesiEkonomik, sanayi ve teknolojik gelişmişlik düzeyleri Batı'lı gelişmiş ülkelere göre geride kalan, genellikle gelişmekte olan ülkeleri tanımlamak için kullanılan bir kategoridir. Metinde BM Güvenlik Konseyi'nde Brezilya ve Hindistan gibi bu ülkeleri temsilen sürekli üyeler arasına katılım tartışmaları ele alınmıştır.
Barış ve Güvenliğin KorunmasıBirleşmiş Milletler'in kurucu amaçlarının başında gelen, çatışmaların önlenmesi, sona erdirilmesi ve kalıcı barışın tesis edilmesi faaliyetlerinin bütünüdür. Güvenlik Konseyi bu alanda birinci derecede yetkili ve sorumlu organdır.
Rıza (Consent) DoktriniUluslararası hukukta devletlerin ancak ve ancak açıkça kabul ettikleri ve imzaladıkları uluslararası antlaşmalar ile hukuken bağlı olacaklarını savunan klasik anlayıştır. Metinde bu doktrinin yerini yavaş yavaş oydaşma doktrinine bıraktığı ifade edilmektedir.
Oydaşma (Consensus) DoktriniUluslararası toplumun üyelerinin büyük çoğunluğu tarafından kabul edilen kural ve anlaşmaların, bu anlaşmalara doğrudan imza koymamış tarafları da bağlayacağını öngören modern uluslararası hukuk yaklaşımıdır.
Çatışmaların Sona Erdirilmesi (Peace-making)Genellikle diplomatik ve siyasi yollarla, devam etmekte olan anlaşmazlık ve çatışmaların taraflarını müzakere masasına çekerek durdurmayı hedefleyen Birleşmiş Milletler faaliyet alanıdır.
Kalıcı Barışın Kurulması (Peace-building)Çatışma ortamından çıkmış bölgelerde seçimlerin gözlemlenmesi, insan hakları ihlallerinin önlenmesi ve ekonomik-sosyal zararların giderilmesi suretiyle çatışmaların yeniden başlamasını engellemeye yönelik uzun vadeli BM çabalarıdır.
BiyosferDünya üzerinde canlıların yaşamasına imkan veren, hava, su, toprak ve ormanlar gibi doğal unsurların tamamını kapsayan ekolojik alandır. Metinde çevre hukuku kapsamında 'Küresel Köyün Ortak Arazisi' olarak korunması gereken alan şeklinde geçmektedir.
Kültürel Görecelilikİnsan hakları dahil olmak üzere evrensel kabul gören değerlerin ve ilkelerin mutlak olmadığını, her toplumun ve coğrafyanın kendi kültürel yapısına göre farklılık gösterebileceğini savunan yaklaşımdır.
Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM)Soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları işleyen bireyleri yargılamak üzere Roma Anlaşması temelinde kurulan ve 2002 yılında faaliyete geçen daimi uluslararası yargı organıdır.
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi10 Aralık 1948 tarihinde BM Genel Kurulu'nda oybirliğiyle kabul edilen, uluslararası insan hakları hukukunun en temel ve çağdaş referans metni niteliğindeki 30 maddelik deklarasyondur.
Egemenlik SınırlandırmasıDevletlerin kendi iradeleriyle imzaladıkları antlaşmalar veya uluslararası toplumun ortak normları sonucunda, klasik mutlak egemenlik yetkilerinin hukuki olarak kısıtlanması durumudur.
Ağırlıklı Oy SistemiBM Güvenlik Konseyi veya benzeri uluslararası platformlarda kararların alınmasında ülkelerin nüfus, GSYH veya yüzölçümü gibi kapasite kriterlerine göre oy gücünün belirlenmesini öngören radikal reform önerisidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Kişisel, Siyasal, Ekonomik ve Sosyal Sözleşmeler

16 Aralık 1966 tarihinde BM Genel Kurulu'nda kabul edilen Kişisel ve Siyasal Haklar ile Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmeleri sırasıyla 1976 yılının Mart ve Ocak aylarında yürürlüğe girmiştir.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS)

Avrupa Konseyi üyesi devletler tarafından 4 Kasım 1950 tarihinde Roma'da imzalanan AİHS, 3 Eylül 1953'te yürürlüğe girmiş ve bölgesel insan hakları rejimlerinin en etkili örneğini teşkil etmiştir.

UCM'nin Yetkisini Tanımayan Büyük Güçler

Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin meşruiyetine gölge düşüren en önemli unsur; ABD, Rusya, Çin, Hindistan, İsrail ve Türkiye gibi küresel veya bölgesel ağırlığa sahip ülkelerin hâlâ bu mahkemenin yetki alanını kabul etmemiş olmasıdır.

Helsinki Nihai Senedi ve AGİT Süreci

1 Ağustos 1975'te imzalanan Helsinki Nihai Senedi ile başlayan AGİK (günümüzdeki AGİT) süreci, Kopenhag Belgesi ve Paris Şartı gibi metinlerle insan hakları normlarının yayılmasında önemli bir dönüm noktası olmuştur.

İnsan Hakları Komitesi'nin Yapısı

Sivil ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi'ne taraf olan ülkelerin bu antlaşma hükümlerine riayet edip etmediklerini denetlemek üzere tamamen bağımsız 18 uzmandan oluşturulmuş denetim organıdır.

Şili ve Arjantin Askeri Yönetimleri

Önceki onyıllarda Güney Amerika'da ortaya çıkan askeri ve otoriter yönetimlerin insan hakları sicillerinin oldukça zayıf olması, otoriterliğin hak ihlallerini teşvik eden en temel faktörlerden biri olduğunu somutlaştıran tarihi örneklerdir.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavda BM Genel Kurulu ile Güvenlik Konseyi yetkilerini karıştırmayın; tüm üyelerin katıldığı Genel Kurul'un bağlayıcı karar yetkisi yoktur, barış ve güvenliği koruma yetkisi 15 üyeli Güvenlik Konseyi'ndedir.
  • İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin hukuki niteliğine dikkat edin; bu metin bir uluslararası antlaşma değil, 1948 tarihli bir deklarasyondur.
  • Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin (UCM) kuruluş yılı (2002) ile Roma Anlaşması'nın kabul tarihini (1998) soru kalıplarında karıştırmamaya özen gösterin.
  • Klasik rıza (consent) doktrini ile modern oydaşma (consensus) doktrini arasındaki yönelim farkını iyi kavrayın; günümüzde oydaşma doktrininin önemi artmaktadır.
  • Butros-Butros Gali'nin 1992 raporundaki üç temel sorunun (siyasi, hukuki, mali) ne olduğunu ezberleyin; sınavda çeldirici olarak coğrafi veya askeri unsurlar verilebilir.
  • Egemenliğin artık mutlak olmadığını, uluslararası antlaşmalar ve insan hakları normları ile sınırlandırıldığını unutmayın.