Ünite 13: Kurumsal Sosyal Sorumluluk

1992 BM Rio Yeryüzü Zirvesi

Bu zirvede kabul edilen 'sürdürülebilir gelişme' kavramı, kurumsal sosyal sorumluluğun en önemli tarihsel dayanağı olmuştur. Çevre ve sosyal boyutun kalkınma sürecinin ayrılmaz bir parçası olduğu bu zirveyle küresel düzeyde tescillenmiştir.

BT'nin İnsan Onuruna Uygun Kaynak Kodu

British Telecommunication (BT), 2001 yılında BM İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ve ILO standartlarına uygun olarak bu kodu geliştirmiştir. BT, tedarikçilerinden çocuk emeği, zorunlu çalıştırma ve ayrımcılığın önlenmesi gibi minimum standartları talep etmiştir.

Çokuluslu İşletme Sayısındaki Artış

BM verilerine göre 1990 yılında dünyada 37 bin olan çokuluslu işletme sayısı, küreselleşmenin etkisiyle günümüzde 60 binin üzerine çıkmıştır. Bu işletmeler küresel değer zinciri içinde 800 bin işletme ve milyonlarca tedarikçiyle ilişkilidir.

Globescan Araştırması (2001-2005)

Türkiye'nin de dahil olduğu 19 ülkede yapılan araştırmaya göre, toplumun işletmelerden öncelikli beklentisi %72 oranıyla 'çevreye zarar vermemeleri' olmuştur. İkinci ve üçüncü sırada ise sorumlu tedarikçilerle çalışılması ve çalışanlara adil davranılması yer almıştır.

Anahtar Kavramlar

Kurumsal Sosyal SorumlulukBir işletmenin çevre, toplum ve ilişkide bulunduğu tüm paydaşlara karşı etik değerlere uygun, sorumluluk bilinci içinde üretim ve faaliyette bulunmasıdır. Sadece yasal zorunlulukları yerine getirmekle kalmayıp, gönüllü olarak toplumsal ve çevresel sorunlara çözüm üretmeyi hedefler.

İş Ahlakıİş dünyasındaki davranışlara, kararlara ve uygulamalara yön veren ahlaki ilkeler ve değerler bütünüdür. İş ahlakı, kurumsal sosyal sorumluluğun temelini oluşturur ve işletmenin doğru ile yanlışı ayırt etmesini sağlar.

Paydaş (Stakeholder)İşletmenin kararlarından, faaliyetlerinden ve hedeflerinden doğrudan veya dolaylı olarak etkilenen ya da işletmeyi etkileyebilen tüm kişi, grup ve kuruluşlardır. Çalışanlar, müşteriler, tedarikçiler, hissedarlar, yerel halk ve devlet birer paydaştır.

Üçlü Raporlama (Triple Bottom Line)İşletmelerin sadece finansal performanslarını değil, aynı zamanda sosyal ve çevresel performanslarını da ölçüp kamuoyuna raporlamasını öngören yaklaşımdır. Şirketlerin ekonomik, çevresel ve sosyal etkilerini bir bütün olarak ele alır.

Davranış Kodları (Codes of Conduct)İşletmelerin, özellikle çokuluslu şirketlerin, kendi faaliyetlerinde ve tedarikçileriyle olan ilişkilerinde uymayı taahhüt ettikleri çalışma standartları, insan hakları ve çevre kurallarını içeren yazılı ilkelerdir.

Kurumsal Vatandaşlıkİşletmelerin faaliyet gösterdikleri toplumun birer üyesi gibi hareket ederek, toplumsal refahı artırmak, çevreye duyarlı olmak ve yasalara uymak suretiyle sorumlu bir vatandaş gibi davranmasıdır.

Sürdürülebilir KalkınmaBugünün gereksinimlerini, gelecek kuşakların kendi gereksinimlerini karşılama yeteneğini tehlikeye atmadan karşılayabilen kalkınma modelidir. KSS'nin en önemli küresel dayanaklarından biridir.

Hayırseverlik SorumluluğuCarroll'un piramidinin en üstünde yer alan, işletmelerin toplumsal yaşam kalitesini artırmak için finansal ve beşeri kaynaklarını gönüllü olarak seferber etmesini ifade eden sorumluluktur.

Sosyal Denetimİşletmelerin ve tedarikçilerinin, belirlenen sosyal sorumluluk standartlarına ve davranış kodlarına uygun üretim yapıp yapmadıklarının bağımsız uzmanlar tarafından kontrol edilmesi sürecidir.

Ahilik TeşkilatıAnadolu'da 11. yüzyıldan itibaren gelişen, iş ahlakını, usta-çırak ilişkilerini, kaliteli üretimi ve tüketici haklarını korumayı esas alan, mesleki ve sosyal yardımlaşma örgütlenmesidir.

Orta SandığıAhilik teşkilatında üyelerin katkılarıyla oluşturulan, hastalık, sakatlık ve ölüm gibi risklere karşı üyelerine sosyal güvence ve borç para sağlayan tarihsel bir yardım sandığıdır.

Küresel İlkeler Sözleşmesi (Global Compact)Birleşmiş Milletler tarafından başlatılan, işletmeleri insan hakları, çalışma standartları, çevre ve yolsuzlukla mücadele alanlarındaki 10 temel ilkeye uymaya davet eden gönüllü bir küresel girişimdir.

Kurumsal Hesap Verebilirlikİşletmelerin aldıkları kararların ve yürüttükleri faaliyetlerin toplumsal, çevresel ve ekonomik sonuçlarını üstlenmesi ve bu konuda paydaşlarına şeffaf bir şekilde bilgi sunmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Tüketici Ödüllendirme ve Cezalandırma Oranı

Küresel araştırmalara göre dünyadaki her beş tüketiciden biri, işletmeleri kurumsal sosyal sorumluluk uygulamalarına göre ödüllendirmekte ya da cezalandırmaktadır. Türkiye'de ise tüketicilerin %82'si, fiyat ve kalitesi aynı olan iki üründen, geliri sosyal amaca aktarılanı seçeceğini belirtmiştir.

Dünya Çalışan Yoksul İstatistikleri (2005)

2005 yılı verilerine göre dünyadaki 2.8 milyar çalışanın 1.4 milyarı günde 2 doların altında, 520 milyonu ise günde 1 doların altında gelirle aşırı yoksulluk sınırında yaşamaktadır. KSS projeleri bu yoksulluğu doğrudan hedeflemese de çalışma koşullarını iyileştirmeyi amaçlar.

1546 Yılı İstanbul Vakıf Sayısı

Osmanlı Devleti döneminde hayırseverliğin en somut göstergesi olan vakıf sisteminin büyüklüğünü gösteren bir veridir. 1546 yılında sadece İstanbul'da kurulu aktif vakıf sayısı 2.515 olarak kaydedilmiştir.

Osmanlı'da Vakıf Mülklerinin Oranı

19. ve 20. yüzyıl çalışmalarına göre, Osmanlı Devleti'ndeki binaların ve ekilebilir tarım arazilerinin yaklaşık dörtte üçü (%75'i) vakıf mülklerinden oluşmaktaydı. Bu durum, sosyal hizmetlerin vakıflar eliyle yürütüldüğünü kanıtlar.

Türkiye'de SA 8000 Standardına Sahip İşletmeler

2006 yılı başı itibariyle Türkiye'de Sosyal Sorumluluk (SA) 8000 Standardı belgesine sahip sadece 9 işletme bulunmaktadır. Bunlar arasında Yeşim Tekstil, Beko Elektronik, Alarko Carrier ve Marshall Boya gibi markalar yer almaktadır.

VAKSA Vakfı Örneği

Sabancı Ailesi tarafından 1974 yılında kurulan VAKSA, 2003 yılı itibariyle 250 milyon ABD doları sermaye büyüklüğüne ulaşmıştır. Gelirlerinin tamamı Sabancı Holding şirketlerinden aktarılan fonlardan oluşan vakıf, Türkiye'deki kurumsal hayırseverliğin en büyük örneklerindendir.

Sınavda Dikkat Et

Carroll'un KSS Piramidi basamaklarını sırasıyla bil: Ekonomik, Yasal, Etik ve Hayırseverlik. Sınavda en temel basamağın ekonomik sorumluluk olduğu sıkça sorulur.
Friedman'ın KSS'ye bakış açısına dikkat et: Friedman sadece kâr maksimizasyonunu savunur ve yöneticilerin tek sorumluluğunun hissedarlara karşı olduğunu belirtir.
Üçlü Raporlama (Triple Bottom Line) terimini unutma: Finansal, sosyal ve çevresel performansın birlikte raporlanması anlamına gelir, doğrudan tanım sorusu olarak gelebilir.
Ahilik ve Vakıf sisteminin KSS mirası olduğunu hatırla: Türkiye'de KSS'nin yeni bir kavram olmadığı, bu tarihsel kurumlar üzerinden ispatlanmaktadır.
Türkiye'de KSS'nin 'Hayırseverlik' aşamasında olduğunu bil: Stratejik bir iş modeli olmaktan ziyade, sponsorluk ve bağış odaklı yürütülmektedir.
SA 8000 Standardı ve Küresel İlkeler Sözleşmesi (Global Compact) isimlerine aşina ol: Bunlar KSS alanındaki uluslararası standartlar ve kodlardır.