Ünite 13: Türkiye’de Aile Yapısının Değişimi 1968-2011

Türkiye’de Aile Yapısının Değişimi 1968-2011 - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 208

HUNEE ve Aile Araştırmaları Veri Tabanı

İsmet Koç'un makalesinde 1968-2008 döneminde her beş yılda bir Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü (HUNEE) tarafından yapılan demografik araştırmalar ile 2006-2011 yıllarındaki Bakanlık aile araştırmaları veri setleri kullanılmıştır.

Nüfusun Yaş Yapısındaki Değişim (1950-Günümüz)

1950'li yıllarda 15 yaşından küçük nüfus toplamın %40'ını oluştururken günümüzde %25'e gerilemiş; 65 yaş üstü yaşlı nüfus ise %3'ten %7 seviyesine yükselerek Türkiye'nin yaşlanma sürecine girdiğini göstermiştir.

Kentsel ve Kırsal Nüfus Dönüşümü

1950'li yıllarda nüfusun %75'i kırsal alanlarda yaşarken, günümüzde hızlı kentleşme sonucunda nüfusun neredeyse %75'i kentsel alanlarda ve metropollerde yaşamaktadır.

İlk Evlilik Yaşındaki Tarihsel Artış

1970 yılı ve öncesinde evlenen kadınların ilk evlilik yaşı ortalama 16 iken, 2000 yılı ve sonrasında evlenen kadınlarda bu yaş 24'e yükselmiştir; bu durum eğitim ve kentleşmenin doğrudan bir sonucudur.

Anahtar Kavramlar

Hane halkıAynı konutta yaşayan, ekonomik ve sosyal anlamda hayatlarını birlikte idame ettiren bireylerin oluşturduğu topluluktur. Türkiye'de hane halkı yapısı zaman içinde küçülme eğilimi göstermiştir.

Geniş aile oranıAynı hane içinde birden fazla çekirdek ailenin veya çekirdek aileye ek olarak diğer akrabaların bir arada yaşadığı yapıların toplam hane halkı içindeki yüzdesidir. Türkiye'de son yıllarda hızla azalmaktadır.

Çekirdek aile oranıSadece karı-koca veya karı-koca ve çocuklarından oluşan hane halkı tipinin yaygınlık oranıdır. Türkiye'de kentsel ve kırsal alanlarda en baskın aile tipi olup günümüzde %70 seviyesindedir.

Dağılmış aile oranıTek kişilik haneler, tek ebeveynli aileler ve aralarında akrabalık bağı bulunmayan kişilerden oluşan hane halkı türlerinin toplam oranıdır. Son yıllarda artarak %18'e ulaşmıştır.

Evlenme yaşıBireylerin hayatlarında ilk defa yasal veya geleneksel olarak evlilik gerçekleştirdikleri yaştır. Türkiye'de ekonomik ve eğitim odaklı nedenlerle ilk evlilik yaşı kadın ve erkeklerde düzenli olarak yükselmektedir.

Tek kişilik hanelerYalnız yaşayan bireylerin oluşturduğu hane halkı tipidir. Bu hanelerin önemli bir kısmını nüfusun yaşlanması ve göç süreçleri nedeniyle yaşlı dul kadınlar oluşturmaktadır.

BoşanmaYasal olarak kurulmuş olan evlilik birliğinin mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir. Türkiye'de modernleşme, gelir artışı ve eşlerin sorumluluk bilincindeki değişimlerle birlikte boşanma oranları artış göstermiştir.

Çocuk sayısıBir ailenin sahip olduğu veya sahip olmak istediği çocuk miktarını ifade eder. Türkiye'de doğurganlık hızının düşmesiyle birlikte ideal çocuk sayısı genellikle 2 veya 3 çocuk olarak beyan edilmektedir.

Ailede yaşlı bireylerHane halkı kompozisyonu içinde yer alan 65 yaş ve üzeri bireylerdir. Yaşlı nüfusun önemli bir kısmı çekirdek ailelerde veya tek kişilik hanelerde yaşamaktadır.

Sosyo-Ekonomik Statü (SES)Hane halkının gelir, eğitim ve mesleki imkanlarına göre konumlandırıldığı tabakalaşma ölçütüdür. Aile yapılarının (geniş aile veya tek kişilik hane olma durumunun) belirlenmesinde kritik bir değişkendir.

Diğer Önemli Bilgiler

Ataerkil Geniş Ailede Hızlı Çözülme

1978 yılında hane halklarının %19'u ataerkil geniş aile yapısı içinde yaşarken, 2011 yılı verilerine göre bu oran dramatik bir düşüşle %5 seviyesine kadar gerilemiştir.

TÜİK 2016 Gündüz Bakımı ve Kreş Verileri

TÜİK 2016 raporuna göre 0-5 yaş aralığındaki çocukların kreş veya anaokulunda gündüz bakımı alma oranı yalnızca %2,8 iken, bakım işinin %86'sı doğrudan anneler tarafından üstlenilmektedir.

TÜİK 2016 Temel Boşanma Nedenleri

En az bir kez boşanmış bireylerin beyanlarına göre Türkiye genelinde en önemli boşanma nedeni %50,9 oranında 'sorumsuz ve ilgisiz davranma' olarak tespit edilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Kırsal nüfustan kentsel nüfusa geçiş oranlarına (%75'lik değişim) dikkat edin, sınavda ters köşeler yapılabilir.
İlk evlilik yaşının 1970'lerde 16 iken 2000'lerde 24'e yükseldiğini, bu artışın eğitim ve kentleşmeyle doğrudan ilişkili olduğunu unutmayın.
Geniş aile oranlarının azaldığını, buna karşın dağılmış ailelerin (özellikle tek kişilik hanelerin) önemli ölçüde arttığını karıştırmayın.
TÜİK 2016 verilerine göre en yaygın boşanma nedeninin 'sorumsuz ve ilgisiz davranma' (%50,9) olduğunu ezberleyin.
Ataerkil geniş ailenin azaldığını, geçici geniş ailenin ise ona göre daha dirençli ve yaygın kaldığını gözden kaçırmayın.
Eş seçiminde öğrenim düzeyi arttıkça görücü usulünün azaldığını, kendi seçimi ile evlenme oranının (%67,1 yüksekokul mezunlarında) arttığını unutmayın.