← Ünite 12
Aile Sosyolojisi

Ünite 12: Türkiye Kentlerinde Aile ve Akrabalığın Önemi

Serim Timur'un 1969 Araştırması
Türkiye çapında gerçekleştirilen bu en sistematik ve güvenilir araştırma, kırsal bölgedeki geniş aile hanesi oranının %25,4 olduğunu ortaya koymuştur. Aynı çalışmada tarım işçilerinde çekirdek aile oranının %79,3'e kadar çıktığı tespit edilmiştir.
Paul Stirling'in Kayseri Köy Çalışması
1949 yılında Kayseri'nin iki köyünde yapılan bu tanınmış araştırma, ideal hanenin babasoylu geniş aile olmasına rağmen, hanelerin yalnızca %23-24'ünde gerçekte geniş aile bulunduğunu göstermiştir. Bu durum savaş kayıpları ve ekonomik koşullarla açıklanmaktadır.
Justin McCarthy'nin 1840'lar Osmanlı Verileri
1879 yılında yayımlanan ve 1840'lı yıllarda Bolu, Kastamonu ve Rize'de yapılan çalışmalara dayanan verilere göre, bu bölgelerdeki hanelerin yaklaşık %31'i geniş aile hanesiydi. Bu oran Karadeniz'de biraz daha yüksek seyr etmiştir.
1969 Köy Envanter Etüdleri
Türkiye genelindeki bütün kırsal hanelerin %74'ünün 5 hektardan daha az toprağa sahip olduğunu kanıtlamıştır. Bu toprak darlığı, kırsalda geniş ailelerin bir arada kalmasını zorlaştıran en önemli ekonomik faktörlerden biridir.

Anahtar Kavramlar

Akrabalık KoduGerçek akrabalık sisteminden türetilen ve akraba olmayanlar arasındaki kamusal ilişkileri de düzenleyen enformel davranış kuralları ve diğerkâmlık ilkeleri bütünüdür. Örneğin, sokakta veya iş hayatında tanımayan kişilerin birbirine 'abi' veya 'kardeş' demesi bu kodun yansımasıdır.
Geniş Aile HanesiKlasik olarak babasoyluluğa dayanan ve en az üç kuşağın aynı çatı altında birlikte yaşayarak ortak bütçe ve ekonomik faaliyet yürüttüğü hane tipidir. Alan Duben, Türkiye kırsalında bu hane tipinin sanılanın aksine hiçbir zaman ezici bir çoğunluğa sahip olmadığını savunur.
Çekirdek Aile HanesiAnne, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşan en küçük hane birimidir. Serim Timur ve diğer araştırmaların verilerine göre, Türkiye'nin kırsal ve kentsel kesimlerinde tarihi olarak en baskın ve yaygın hane biçimidir.
Sivil Toplum AhlakıEkonomik üretimin ev içinden kamusal alana taşınmasıyla birlikte devlet bürokrasisi, fabrika ve kurumsallaşmış hukuk sistemine dayanan normatif temellerdir. Batı toplumlarında bireysel ilişkilerin yerini bu kurumsal ahlak almıştır.
Ortak Tözden Olma (Consubstantiality)Julian Pitt-Rivers tarafından ortaya atılan ve akrabalığın temelini oluşturan, bireylerin aynı tözü (kan, besin, yaşam alanı vb.) paylaştığı nosyonudur. Kurgusal akrabalık ilişkilerinde de bu ortak töz hissi yaratılmaya çalışılır.
Genelleşmiş KarşılıklılıkMarshall Sahlins'in tanımladığı, hesap kitap yapılmayan, yükümlülüklerin ve zaman sınırlarının belirsiz olduğu, paylaşma ve cömertliğe dayanan karşılıklılık türüdür. Akrabalık ilişkilerinin temel karakteristiğidir.
Denkliğe Dayanan KarşılıklılıkTarafların verdikleri ve aldıkları hizmet ya da malların karşılıklı olarak dengeli ve hesaplı olduğu karşılıklılık biçimidir. Uzak veya kurgusal akrabalık ilişkilerinde bu tür daha hesaplı bağlar görülebilir.
Tanıdık YöntemiKamusal alanda resmi ve mesafeli bir ilişki kurmak yerine, ortak bir tanıdığın adını vererek ricanın sanki akrabadan geliyormuş gibi değerlendirilmesini sağlayan sosyal bir stratejidir. Bu sayede resmi engeller enformel bağlarla aşılır.
Patrimonyal ve Kişiselci KodlarHukukun ve kurumsal kuralların yerini kişisel bağların, sadakatin, karşılıklı samimiyetin ve kayırıcılığın aldığı geleneksel yönetim ve sosyal ilişki biçimidir. Türkiye'de kamusal alanda etkisini uzun süre korumuştur.
Yaşam Döngüsü (Domestic Cycle)Ailelerin ve bireylerin hayatlarının farklı aşamalarında (evlilik, çocuk sahibi olma, yaşlılık vb.) farklı hane türlerinde yaşaması sürecidir. Hane istatistiklerinin anlık fotoğraflar olması bu döngüsel değişimi gizleyebilir.
Kurgusal AkrabalıkBiyolojik veya yasal evlilik bağı olmamasına rağmen, karşılıklı rıza, dostluk veya ortak değerler üzerinden kurulan ve akrabalık hak/yükümlülüklerinin atfedildiği yapay akrabalık ilişkileridir.
İşlevselcilik (Yapısal-İşlevselcilik)Toplumsal kurumların ve aile tiplerinin toplumun genel işleyişine ve sanayileşme gibi yapısal gereklere uyum sağladığını savunan sosyolojik yaklaşımdır. Alan Duben, Türkiye'deki aile çalışmalarının bu akımın yönlendirmesinde kaldı̆̆ını eleştirir.

Diğer Önemli Bilgiler

1950-1980 Nüfus ve Kentleşme Hareketi

1950'de Türkiye nüfusunun %18,5'i kentlerde yaşarken, bu oran 1975'te %42'ye çıkmış, 1980'de ise nüfusun yarısı kentli olmuştur. İstanbul beş milyon, Ankara ise iki milyon aşan nüfusuyla büyük bir göç dalgası yaşamıştır.

E. Kongar'ın İzmir Araştırması

1970'li yıllarda İzmir'de yapılan araştırmaya katılan ailelerin %62'si akrabalar arası yardımlaşmanın memleketlerindekine kıyasla arttığını veya aynı kaldığını belirtmiştir. Ayrıca varlıklı ebeveynlerin çocuklarına evliliklerinde mali destek sağlaması yaygın bir uygulamadır.

1952 Yılı Toprak Dağılımı Verileri

Kırdan kente kitlesel göçün yeni başladığı dönemde toprak sahibi ailelerin %62'sinin arazisi 5 hektardan küçüktü ve kırsal nüfusun %12,25'i topraksızdı. Göç edenlerin ağırlıklı olarak bu kesimden oluşması kentteki hane yapısını doğrudan etkilemiştir.

1970'li Yıllarda Gecekondu ve Orta Sınıf Karşılaştırması

İzmir araştırmasına göre, yakın akrabalarıyla iş ilişkisine giren gecekondulu ailelerin oranı sadece %6 iken, bu oran orta gelir grubunda yaklaşık iki katı, üst gelir grubunda ise üç katından fazladır. Mali yardım alma oranı da orta ve üst sınıfta daha yüksektir.

1971 Yılı Kayseri Köy Güncellemesi

Paul Stirling'in 1949'da incelediği köylerde 1971 yılında yapılan kısa araştırma, geniş aile hanesi oranlarının %32 ve %26'ya yükseldiğini göstermiştir. Bu veri, hane halkı oranlarının zaman içinde yaşam döngüsüne bağlı olarak dalgalanabildiğini kanıtlamaktadır.

Sınavda Dikkat Et

  • Türkiye'de kırsaldan kente göçün hane yapısını geniş aileden çekirdek aileye dönüştürdüğü fikrinin bir 'mit' olduğunu unutmayın; metne göre en az son 140 yıldır kırsalda da baskın hane tipi çekirdek ailedir.
  • Serim Timur'un 1969 araştırmasındaki kırsal geniş aile oranının %25,4 olduğunu ve tarım işçilerinde çekirdek aile oranının %79,3'e ulaştığını rakamsal olarak akılda tutun.
  • Akrabalık kodunun sadece kan bağına dayanan gerçek akrabalar arasında değil, akraba olmayanlar arasında da kamusal alanda geçerli olduğunu kesinlikle göz ardı etmeyin.
  • Orta gelir grubunun akrabalarıyla en yakın oturan ve en çok iç içe yaşayan kesim olduğunu, bunun gecekondulularla karıştırılmaması gerektiğini unutmayın.
  • Meyer Fortes'in akrabalığı 'ahlaki temellere', Julian Pitt-Rivers'ın ise 'ortak tözden olma nosyonuna' dayandırdığı eşleştirmesini sınavda ayırt edebilmeniz önemlidir.
  • Marshall Sahlins'in 'genelleşmiş karşılıklılık' kavramının hesapsız paylaşım ve diğerkâmlıkla ilişkisini, dengeli karşılıklılıktan farkını iyi kavrayın.
  • Tanıdık yönteminin ve 'abi, kardeş, yenge' gibi hitapların kamusal alanda resmi ilişkileri enformelleştiren birer akrabalık kodu stratejisi olduğunu hatırlayın.