← Ünite 6
Endüstri Sosyolojisi

Ünite 6: İşin Yeniden Örgütlenmesi ve Moral Değerler

İşin Yeniden Örgütlenmesi ve Moral Değerler - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 146
1974 Petrol Krizi ve Japonya'nın Öncülüğü
1974 petrol krizi sonrasında dünyanın doğal kaynakları bakımından en yoksul ülkelerinden biri olan Japonya, mikro elektronik alanındaki atılımlarıyla esnek üretim ve yalın üretim modellerinde tüm dünyaya öncülük etmiştir.
Model T ve Bilgisayar Ömrünün Kıyaslanması
Ford'un Model T otomobili tüm bir nesil için aynen üretilirken, günümüzde piyasaya çıkan bir bilgisayarın ömrü en çok iki yıldır ve bu süre her geçen gün hızla kısalmaktadır.
Foremont Tesisi ve Taylorist Yöntemler
Harvard Business Review'da yayımlanan bir makalede, GM ve Toyota ortaklığı olan Kaliforniya'daki Foremont tesisinde uygulanan 'Time and motion' yönteminin işçilerde verimlilik, kalite ve motivasyon artışı sağladığı vurgulanmıştır.
Hawthorne Araştırmaları
1930'larda Amerika'da gerçekleştirilen Hawthorne araştırmaları, iş örgütlenmesinde 'insan ilişkileri' ekolünün doğmasına öncülük etmiş ve otoritenin ılımlılaştırılması fikrini ortaya atmıştır.

Anahtar Kavramlar

Esnek üretim sistemiBilgisayar destekli robotlar ve gelişmiş iletişim mekanizmaları sayesinde hızlı, güvenilir, kaliteli ve ekonomik üretim yapılmasına olanak tanıyan modeldir. Metne göre bu sistem, standartlaşmış kitle üretiminin doygunluğa ulaştığı ve tüketici taleplerinin sürekli değiştiği post-endüstriyel dönemde hayati önem kazanmıştır.
Yalın üretim sistemi (Toyota üretim sistemi)Kalite ve maliyet açısından en uygun ürünü en kısa zamanda, hiçbir stok bırakmadan üretmeyi amaçlayan üretim felsefesidir. Japon toplumunun grup kültürü, şirket içi eğitim ve sıfır hata gibi değerleriyle yakından ilişkilidir.
Örgütsüz kapitalizm (Sermayenin düzensiz yeniden yapılanması)Lash ve Urry gibi sosyologlar tarafından, 1970'lerin sonlarından itibaren kitle üretiminin krize girmesiyle ortaya çıkan yeni ve net bir görünüm sergilemeyen esnek üretim düzenini tanımlamakta kullanılan kavramdır.
Just in time (Tam zamanında üretim)Geçmişin optimum stokla çalışma anlayışının terk edilerek sıfır stok ve doğrudan gelen siparişler doğrultusunda üretim yapılmasını öngören esnek üretim ilkesidir.
Küresel düşün yerel hareket etGlobal ölçekte faaliyet gösteren işletmelerin, dünya çapındaki teknolojik ve ekonomik gelişmeleri dikkate alırken aynı zamanda yerel kültürlerin özelliklerini de göz önüne alarak üretim yapmasını savunan post-endüstriyel ilkedir.
ToyotaizmToyota firmasındaki uygulamalardan esinlenerek geliştirilen; ürün farklılaşmasını, modül üretimi, esnek makineleri, vasıflı işçileri ve grup çalışmasını merkeze alan post-endüstriyel örgütlenme modelidir.
HomoeconomicusEndüstriyel toplum anlayışının insanı yalnızca ekonomik çıkarları doğrultusunda hareket eden, duygusal ve sosyal boyutları ihmal edilmiş bir makine parçası olarak gören indirgemeci insan tanımıdır.
İş ahlakı (Kurumsal kültür)Post-endüstriyel çağda moral değerlerin çalışma hayatında yeniden hızla yükselişe geçmesiyle birlikte, çalışanları ortak değerler etrafında birleştirmek ve rekabet üstünlüğü sağlamak amacıyla kurumlarda ele alınan disiplin ve kurallar bütünüdür.
PragmatizmGerçeği bize faydası olan şeyler olarak tanımlayan, kullanılan araçlardan çok sonuca odaklanan ve hızlı ekonomik gelişme ile piyasa düzenine uygun zemin hazırlayan felsefi yaklaşımdır.
RasyonalleşmeWeber'e göre dünyanın büyüsünün bozulması anlamını taşıyan, işe esrarengiz güçlerin karışmaması ve insanın her şeyi hesaplayarak denetleyebileceğini bilmesi sürecidir.
Yeni Çağ (New Age) HareketiDoğu'nun Budist geleneklerinden ve mistik inançlarından etkilenen, insanın sınırsız potansiyelini ön plana çıkaran ve günümüzde birçok büyük şirketin bilinç artırma ile yaratıcılık eğitimlerinde yararlandığı akımdır.
Ölçek ekonomisiÜretim hacmi arttıkça birim başına düşen maliyetin azalmasını ifade eden ve otomotiv gibi bazı dev sektörlerde hâlâ büyük olmayı gerektiren endüstriyel yapıdır.
Modül üretimKitle üretimindeki sabit bant üretimi yerine, bilgisayar destekli sistemlerle farklı parçaların esnek bir şekilde birleştirilerek ürün çeşitliliği sağlandığı üretim biçimidir.
Bürokratik örgütlenmeWeber tarafından rasyonel bir organizasyon biçimi olarak sunulan, ancak katı ve hantal yapısı nedeniyle günümüzün değişen müşteri taleplerine cevap veremeyen dikey hiyerarşik yapı.
Küçük ve orta boy işletmeler (KOBİ)Post-endüstriyel dönüşüm sürecinde yeni enformasyon teknolojileri sayesinde oransız bir şekilde büyüyen, çeviklikleri ve esneklikleri sayesinde dev firmalarla rekabet edebilen işletmelerdir.
Öz denetimYalın üretim ve esnek örgütlenme modellerinde, işçilerin dışarıdan katı bir emir-komuta zinciriyle denetlenmesi yerine kendi çalışma süreçlerini kendi kendilerine kontrol etmeleridir.
Tüketmek için üretimToffler'a göre enformasyon toplumunda, insanları sadece sahip oldukları şeylere göre değerlendiren piyasa ahlakı yerine insanların neler yapabileceğine değer veren yeni tüketim ve üretim zihniyetidir.
RotasyonÇalışanların tek bir rutine bağlı kalmasını önlemek ve çok vasıflı hale gelmelerini sağlamak amacıyla farklı iş istasyonları arasında yer değiştirmesini öngören esnek çalışma uygulamasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Yeni Çağ (New Age) Eğitimlerine Harcanan Milyarlar

Kaliforniya Business'ın 500 şirket üzerinde yaptığı araştırma, şirketlerin yüzde ellisinin bilinç artırma teknikleri kullandığını; Procter&Gamble, Ford, IBM ve GM gibi devlerin Yeni Çağ danışmanlarına yılda yaklaşık 4 milyar dolar ödediğini göstermiştir.

Stanford Üniversitesi 'Ticarette Yaratıcılık' Dersi

Stanford Üniversitesinde Michael Ray'in hocalığında yürütülen ticarette yaratıcılık dersi; meditasyon, dinsel şarkılar, rüya yorumları, yoga, Zen ve falcılık gibi geleneksel iş dünyasına yabancı konuları içermektedir.

ABD İhracatında KOBİ'lerin Yükselişi

Daha önce ABD ihracatının yüzde 85'i 250 dev Amerikan firması tarafından yapılırken, günümüzde küçük işletmelerin de bulunduğu 80.000 Amerikan şirketi ihracat yapmaktadır.

Küçük Ölçekli Şirketlerin Yüksek Satış Başarıları

Sadece 85 çalışanı bulunan bir şirket 5 milyon dolarlık satış yapabilirken, 2 çalışanı olan bir yayınevi dağ köyündeki evinden çalışarak dünya çapında dev firmalarla rekabet edebilmektedir.

British Leyland Örneği

Yeni esnek üretim sürecine ve pazar değişimlerine adapte olamayan İngiliz firması British Leyland, esneklik eksikliği nedeniyle kepenk kapatmak zorunda kalmıştır.

Keynes'in 1930 Ekonomik Kriz Değerlendirmesi

Keynes, 1930 dünya ekonomik krizi döneminde açgözlülük, tefecilik ve ihtiyatlılığın insanları ekonomik tünelden gün ışığına çıkaracak birer geçici 'tanrı' olmaya devam etmesi gerektiğini ifade etmiştir.

Rockefeller ve Geleneksel Ahlak Sınırları

Zengin iş insanı Rockefeller, zengin bir adam için zengin olarak ölmenin utanç verici olduğunu belirtmiş; bu da geçmişte geleneksel ahlak anlayışının kazanç hırsına belli sınırçizgileri koyduğunu göstermiştir.

Post-Endüstriyel Dönemde İstihdam Artışı Yaşanan Alanlar

Yüzün altında işçi çalıştıran küçük firmaların istihdam artışı; kredi kurumları, oteller, lokantalar, yönetim danışmanlıkları, tıbbi bakım müesseseleri ve gayrimenkul acentalarında yoğunlaşmıştır.

Kaliforniya'daki Fremont Tesisi Uygulamaları

General Motors ve Toyota'nın ortak girişimi olan bu tesis, esnek üretim teorilerinin yanı sıra bazen klasik Taylorist zaman ve hareket etütlerinin de motivasyonu artırabileceğini kanıtlayan bir örnek olmuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavlarda 'esneklik' kavramının kuralsızlık anlamına gelmediği, aksine rekabeti engelleyen kuralların azaltılıp doğru kurallarla esneklik sağlandığı bilgisine dikkat edin.
  • Taylorist-Fordist model ile Toyotoizm (Yalın üretim) unsurlarının tablodaki karşılaştırmalarını (örn. bant üretim vs. modül üretim, vasıfsız işçi vs. vasıflı işçi) ezberleyin, sıkça soru gelmektedir.
  • Weber'in bürokrasi ve rasyonalizasyon anlayışının dünyayı 'büyüsünden uzakta, hesaplanabilir kılmak' olduğunu (dünyanın büyüsünün bozulması) unutmayın.
  • Lash ve Urry'nin esnek üretim düzenini 'sermayenin düzensiz yeniden yapılanması' veya 'örgütsüz kapitalizm' olarak adlandırdığını karıştırmayın.
  • Schumacher'ın 'küçük güzeldir' ilkesi ile otomotiv gibi bazı sektörlerin hâlâ 'büyük olmayı' gerektirdiği çelişkisine/dengesine dikkat edin; her iki yaklaşım da metinde geçerlidir.
  • Durkheim'ın sosyal kurumların yaşayabilmesi için bir 'ahlak disiplinine' ihtiyaç duyduğu yönündeki görüşünün sınavda sıkça sorulan bir sosyolojik temel olduğunu unutmayın.
  • KOBİ'lerin yükselişinde yeni enformasyon teknolojilerinin ölçek ve coğrafi mekânın önemini azaltmasının kilit rol oynadığını göz ardı etmeyin.