Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Orta Çağ ve skolastik felsefede estetik anlayış, temel olarak dinsel düşünüşün estetik deneyim ve algıya yaklaşımı etrafında şekillenmektedir. Dönemin en belirgin özelliklerinden biri, ahlaki ölçütlerin maddi güzelliği olumsuzlaması ya da onu ikincil bir değer olarak görmesidir.
Skolastik felsefenin en önemli temsilcilerinden biri olan St. Thomas Aquinas, antik anlayıştan farklı bir kopuş hamlesi gerçekleştirerek iyilik ve güzellik değerlerini birbirinden ayırt etme çabasına girmiştir. Aquinas'a göre iyilik arzulama yetisiyle doğrudan ilişkiliyken, güzellik algılama ve bilme yetimizle ilgilidir.
Genel olarak Orta Çağ ve skolastik felsefenin sanata ve maddi güzelliğe bakışı oldukça temkinli ve mesafelidir. Sanat ve duyusal hazlar, dinsel ve ahlaki bağlamda insanı yoldan çıkarmadığı sürece ancak olumlanabilir birer insani etkinlik olarak kabul edilmiştir.
Maddi dünya, Platoncu idealizm bağlamında etik ve estetik açıdan değerden düşürülmüştür ve bu yaklaşım tek-tanrılı (monoteist) düşünüş bağlamında da devam ettirilmiştir. Maddi dünya aynı zamanda duyulur dünyadır ve Yunancadaki karşılığı 'kosmos aisthetos'tur.
Türkçedeki estetik sözcüğünün kökeni olan 'aisthetos', duyum ve algı anlamına gelir; dolayısıyla maddi dünya hem duyulur/algı dünyası hem de estetik güzellik yaşantısının zeminidir. Ancak dinsel düşünüşte bu dünya 'öte dünya' karşısında geçici bir sınav yeridir ve asıl iyilik, doğruluk ile güzellik bu dünyada bulunmaz.
İnsanın fiziksel varlığıyla elde ettiği deneyimler ve güzellik algısı ikincil bir değer taşır; kişi asıl güzelliğe tanrı huzurunda kavuşacaktır. Dünyevi ve seküler güzellikler eğer kutsal ve iyi olandan bağımsızlaşarak yabancılaştırıcı bir işleyişe yol açarsa, kehanet ve çileci geleneklerce olumsuzlanmıştır.
St. Thomas Aquinas, skolastik eğilime uygun olarak iyilik ve güzellik değerini özdeş görse de aralarında önemli bir ayrıma yönelmiştir. İyilik arzulama duygusuyla ilgiliyken, güzellik bilme yetimizle ilgilidir; çünkü duyumsama ve algılama bir bilme biçimidir.
Aquinas'a göre estetik algıda ve bilgide belirleyici olan şey içerik değil, biçimdir. Estetik sezgide söz konusu olan, duyulur gerçeklikte tözsel bir biçimin içkin tasarımına göre düzenlenmiş yönlerin algılanmasıdır; bu da formun önemini gösterir.
Augustinus nesnelerin güzel oldukları için zevk verdiğini savunarak nesnelliği öne çıkarırken, Duns Scotus estetik deneyimi özgür bir yeti ve öznel gerçeklik olarak tanımlamıştır. Aquinas ise Aristotelesçi geleneğe bağlı kalarak biçim ve tözün bir arada tanımlandığı dengeli bir organik güzellik anlayışı benimsemiştir.
Orta Çağ felsefesini egemenliği altına alan dinsel düşünüş, bu dünya ile öte dünya arasında keskin bir dualizme (ikiciliğe) yönelmiş ve sanatın mahiyetini bu ikilik üzerinden sorgulamıştır. Sanatçının kullandığı malzemenin duyulur ve maddi niteliği, sanatı bu dünyaya bağlayan zemini oluşturur.
Doğadaki göz alıcı renkler, sesler ve sanatçının büyüleyici eserleri insanı kutsal ve ahlaki yoldan ayırmamalıdır; çünkü güzellik algısının riski dünyevi hazlara fazla bel bağlamasıdır. Kutsal kişilikleri betimleyen resimler ve abartılı süslemeler, tapınma sorumluluğundan uzaklaştıracağı kaygısıyla eleştirilmiştir.
Bireysel öznenin yaratıcılığı ile bedensel hazların dinsel yargılarla tehlikeli görülmesi, Orta Çağ boyunca toplumsal dinamizm ve bilimsel gelişimi yavaşlatmıştır. Platoncu mentalitenin izlerini taşıyan bu kültürel ortam, sanatın ve sanatsal yaratıcılığın işlevini de derinden etkilemiştir.