Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Girişimcilik, klasik üretim faktörlerinin (emek, toprak, sermaye) en etkin şekilde bir araya getirilmesini sağlayan temel unsurlardan biridir. Tarihsel süreçte girişimcilik uzun süre hak ettiği ilgiyi görmemiş, ekonomi politikaları daha çok büyük ölçekli işletmeler üzerine kurulmuştur. Ancak 1970'lerde yaşanan küresel petrol şokları ve büyük ekonomik krizler, devasa ölçekli firmaların krizler karşısındaki kırılgan ve hantal yapısını gözler önüne sermiştir. Bu dönemde küçük ve orta ölçekli işletmelerin (KOBİ) krizlerden çok daha az etkilendiği veya sarsılmadan yollarına devam ettiği görülmüştür.
1980'lerden sonra gelişmiş ülkelerde küçük işletmelerin oranı artarken büyük işletmelerin istihdamdaki payı hızla gerilemiştir. Örneğin ABD'de 500 büyük işletmenin toplam istihdam içindeki payı 1970'te %20 iken, 1996 yılında %8,5 seviyesine düşmüştür. Avrupa'da artan işsizlik sorununa makro iktisadi politikalarla kalıcı çözümler bulunamaması, küçük ve yeni kurulan işletmelerin ekonomik işlevini ön plana çıkarmış, böylece devletler girişimciliği birincil politika aracı olarak benimsemeye başlamıştır.
Sanayi toplumundan bilgi toplumuna geçiş süreci, girişimciliğin ekonomik kalkınmadaki rolünü bambaşka bir boyuta taşımıştır. Bu dönüşümle birlikte ham emek faktörünün yerini bilgiye dayalı emek ve ileri teknoloji almıştır. Girişimcilik artık sadece iş kurmak değil; yenilik, yaratıcılık ve yönetim faaliyetlerinin vazgeçilmez bir tamamlayıcısı haline gelmiştir. Küreselleşen dünyada artan rekabet, girişimciliği ekonomik yapının ana öznesi konumuna getirmiştir.
Girişimcilik olgusunun günümüzde bu kadar merkezi bir konuma gelmesinin arkasında üç temel gelişme yatmaktadır: Birincisi kronikleşen istihdam sorunları, ikincisi 'yeni ekonomi' adıyla anılan yüksek teknoloji ve internet tabanlı yapısal değişim, üçüncüsü ise iktisat teorisindeki gelişmeler ve girişimciliğin genel kabul görmesidir. Özellikle ABD gibi gelişmiş ülkelerde yaratılan milyonlarca yeni işin arkasındaki en büyük itici güç, yeni kurulan girişimci işletmeler olmuştur.
Geleneksel ekonomik gelişme modelinde girişimciliğe ve küçük işletmelere ikincil bir rol verilmektedir. Bu modelde KOBİ'ler, büyük ölçekli ve birincil ekonomi olarak nitelendirilen dev firmalara mal ve hizmet sağlayan, destekleyici ve tali unsurlar olarak kabul edilir. Geleneksel anlayış, ekonomik kalkınmanın motorunun yalnızca büyük sanayi hamleleri ve devasa sermaye birikimleri olduğunu varsayar.
Buna karşın 'Girişimciliğe Dayalı Ekonomik Gelişme Modeli', geleneksel modelin göz ardı ettiği kritik dinamikleri merkeze alır. Bu model öncelikle girişimcilik faaliyetlerinin; eğitim ve başlangıç sermayesi gibi altyapı koşullarından doğrudan etkilendiğini savunur. Bireylerin ekonomik fırsatları görebilme ve bunları cesaretle değerlendirebilme yetenekleri, yeni işletmelerin kurulmasını tetikler. Ortaya çıkan bu yoğun işletme dinamizmi, ulusal ekonomik gelişmenin itici gücünü oluşturur.
Ekonomik gelişme olgusunun eksiksiz anlaşılabilmesi için hem geleneksel modelin hem de girişimciliğe dayalı modelin birlikte ele alınması gerekir. 'Birleştirilmiş Ekonomik Gelişme Modeli' adı verilen bu sentez, hem büyük işletmelerin makro katkılarını görmemizi sağlar hem de mevcut köklü işletmelerin yeni girişimler için devasa birer kaynak oluşturduğunu ortaya koyar. Ayrıca bu model, girişimci sektörün faaliyette bulunduğu yerel ve ulusal çevre koşullarını en iyi şekilde yansıtır.
Girişimciliğin ana unsur olduğu gelişmiş modellerde; genel ulusal altyapı koşulları (dışa açıklık, finansal piyasalar, kurumlar, teknoloji ve ar-ge) ile girişimciliği etkileyen özel altyapı koşulları (ticari ve hukuki altyapı, devlet politikaları, kültürel normlar) ekonomik gelişmenin en güçlü belirleyicileri olarak karşımıza çıkar.
Girişimciliğin ekonomik gelişmeye sağladığı katkı, doğrudan girişimcinin yenilik yapma (inovasyon) eğilimi ve yeteneği ile şekillenir. Joseph Schumpeter'e göre yenilik, mevcut üretim faktörlerinin yeni bileşimler halinde bir araya getirilmesidir. Schumpeter bu yeni bileşimleri beş ana başlıkta incelemiştir: Yeni bir ürünün veya kalitenin sunulması, yeni bir üretim yönteminin geliştirilmesi, yeni bir piyasanın açılması, yeni bir hammadde veya yarı mamulün keşfi ve endüstri yapısında tekel yaratmak ya da mevcut tekeli kırmak.
Girişimciler yenilik faaliyetleriyle birlikte yeni kâr fırsatları kovalarken, toplumsal kaynakların düşük üretkenlik alanlarından yüksek üretkenlik alanlarına aktarılmasını sağlarlar. Bu süreç kendi kendini besleyen döngüsel bir yapıya sahiptir: Girişimciliğin artması iktisadi büyümeyi tetikler, iktisadi büyüme de yeni kâr fırsatları yaratarak daha fazla girişimcinin sahneye çıkmasına öncülük eder. Bu doğrusal ve pozitif ilişki, ülkelerin refah seviyesini kalıcı olarak yükseltir.
Ülkelerin izledikleri ekonomik gelişme stratejilerinde de girişimciliğe merkezi roller biçilmektedir. İçe dönük gelişme stratejilerinde (ithal ikameci sanayileşme), yerli üretimin dış rekabete karşı korunması ve bu sayede yeni girişimcilerin güçlenerek ihracat yapabilecek konuma gelmesi hedeflenir. Dışa dönük (ihracata dayalı) gelişme stratejilerinde ise girişimcilere sağlanan teşvikler, vergi avantajları ve altyapı kolaylıkları 'yaparak öğrenme' sürecini tetikleyerek ulusal sanayileşmeyi uluslararası standartlara taşır.
Gelişmekte olan ülkelerde piyasa ekonomisinin kusursuz işlemesi için yeterli sayıda ulusal girişimcinin varlığı şarttır. Schumpeterci niteliklere sahip girişimcilerin artması; uzmanlaşmayı ilerletir, teknik bilgiyi ve teknolojiyi yükseltir, yönetim becerilerini geliştirir, ürün kalitesini artırır, maliyetleri düşürür ve nihayetinde toplum refahını üst seviyelere çıkararak gelir dağılımını iyileştirir.
Girişimcilik faaliyetlerinin niteliği, ülkenin kalkınma düzeyine göre büyük farklılıklar gösterir. Küresel Girişimcilik Monitörü (GEM) verilerine göre girişimcilik iki temel türe ayrılır: Fırsatçı girişimcilik ve zorunlu girişimcilik. Fırsatçı girişimcilik, kişilerin kendi istekleriyle piyasadaki kâr ve yenilik fırsatlarını değerlendirmek amacıyla kurdukları işletmeleri kapsar ve gelişmiş ekonomilerde ezici bir üstünlüğe sahiptir. Zorunlu girişimcilik ise başka bir iş bulma imkânı olmadığı için hayatta kalma saikiyle yapılan girişimcilik türüdür ve kalkınmaya pozitif etkisi oldukça düşüktür.
İktisat teorisinde girişimcilik olgusu dört ana yaklaşımla incelenmektedir. İlk yaklaşım gelir dağılımına odaklanıp girişimcinin hak ettiği kâr düzeyini belirlemeye çalışır. İkinci yaklaşım tam rekabete dayalı piyasa süreçlerinin işleyişini vurgular. Üçüncü yaklaşım Schumpeter'in yaratıcı yıkım ve yenilikçi girişimci vizyonunu merkeze alır. Dördüncü ve son yaklaşım ise girişimci ile firma arasındaki ilişkiyi, karar alma mekanizmalarını, motivasyonu ve çevresel algılamaları inceleyerek stratejik büyüme sorunlarına odaklanır.
Yatırımlar, bir ekonominin en güçlü motorudur ve hem işletmelerin hem de genel makroekonominin odak noktasıdır. Girişimcilerin üstlendiği yatırım projeleri milli gelirde artış sağlar, açık ve gizli işsizliği bitirir, kalkınmanın ülkeye yayılmasına öncülük eder, dış ödemeler dengesi açıklarını kapatır ve yeni hammaddelerin üretime kazandırılmasına imkân tanır.
Sonuç olarak, girişimcilik sadece ekonomik bir faaliyet değil; bölgesel dengesizlikleri azaltan, yerel kalkınmayı hızlandıran, göçü önleyen ve orta sınıfı güçlendiren sosyal bir dönüştürücüdür. Bu nedenle devlet politikalarının sadece yeni işletme kuruluşlarını teşvik etmekle kalmayıp, bu işletmelerin sürdürülebilirliğini ve hayatta kalmasını sağlayacak kalıcı mekanizmalar kurması hayati önem taşımaktadır.