Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Karar verme süreci, basitçe birden çok alternatif arasından belirli bir davranış veya düşünce biçiminin seçilmesini amaçlayan bilişsel işlevler süreci olarak tanımlanmaktadır. Bu süreç temelde amaç, amaca ulaşmak için gereken uygun araçlar, kontrol için gerekli standartlar, istenen ve istenmeyen sonuçların karşılaştırılması ile davranışa geçmek için istek ve irade öğelerinden oluşur. Çoğu zaman karar verme, var olan ya da olası problemlere çözüm bulma veya yeni bir pazara girme gibi fırsatları değerlendirme amacıyla ilişkilidir.
İnsanlar sadece çıkarlarının peşinden koşan ve rasyonel faydalarını maksimize etmeye çalışan varlıklar değildir; kararlarında adalet, karşılıklılık, güven duygusu ve itibar gibi unsurlar da etkilidir. Kesinlik durumlarında mantıksal bir analiz olarak ortaya çıkan karar verme, belirsizlik durumlarında fayda-zarar analizine dönüşebilir. Karar vermeyi açıklamaya çalışan üç ana klasik teori bulunmaktadır: Normatif, betimsel ve reçete sunan (kural koyan) teoriler.
Normatif teoriler, belirli bir durumda en iyi kararın ne olduğunu saptar ve insanların rasyonel ile maksimum faydacı olduğu varsayımına dayanır. Betimsel teoriler insanların ne yapmaları gerektiğinden ziyade gerçekten ne yaptıklarını açıklar. Reçete sunan teoriler ise bireylerin kendi karar verme pratiklerini iyileştirmeleri için pedagojik yollar önerir. Bu teoriler genellikle matematiksel ve istatistiksel modellere dayanarak karar alma mekanizmalarını tarif etmeye çalışır.
Durgunluk, enflasyon, yüksek faiz oranları ve iflas korkusuna rağmen her yıl milyonlarca şirket kurulmaktadır. Bireyleri kendi işini kurmaya sevk eden en güçlü teşvik edici unsurlardan biri negatif zorlamalar veya engellerdir. Emeklilik, işten atılma, işten memnuniyetsizlik ve uygun olmayan görevlendirmeler bu süreçte etkili olurken; devletin sunduğu altyapı, pazarın büyüklüğü, rol modelleri (arkadaş, akraba, başarılı girişimciler) ve finansal kaynaklar yeni şirket kuruluşunu mümkün kılan dış unsurlardır.
Kararların gerçek sonuçları ile teorik olarak optimal olanlar arasındaki sapmaya önyargı denir. Girişimsel karar verme sürecinde etkin olan önyargılar arasında çıpa/referans alma önyargısı, muhakeme yapmak için ilgisiz bir sayı veya miktarın kullanılmasıdır. Elverişlilik önyargısı, bir şeyin sıklığı veya büyüklüğü hakkında fikir edinmek için o duruma ilişkin anının akla ne kadar kolay geldiğini dikkate almaktır. Temsil edilebilirlik önyargısı ise bir durumu topluluktaki tipikliğine bakarak değerlendirip temel-oran bilgisini göz ardı etmektir.
Ayrıca çerçeveleme etkisi de kararları etkiler; bilginin pozitif ya da negatif açılarla sunulmasına göre muhakeme değişir. Bu önyargılar, girişimcinin kendisini değerlendirmesinde, özgüven düzeyinde ve aşırı güven eğiliminde kritik rol oynar. Girişimciler belirsiz durumlar karşısında gizli bir özgüven duygusu taşımak zorundadır ancak bu durum aşırı güveni de beraberinde getirebilir.
Risk, zarar veya kayıp durumuna yol açabilecek bir olayın ortaya çıkma olasılığıdır. Geleneksel girişimcilik tanımı risk üstlenme eylemine dayansa da, girişimcilik karar alma durumlarının pek çoğu belirsizlik ile ilgilidir. Riske karşı sigorta mümkünken, belirsizliğe karşı sigortalanmak mümkün değildir. Bu bağlamda girişimcinin ana rolü riski elimine etmek değil, uzmanlığı ve yönetsel becerileriyle belirsizliği riske dönüştürmektir.
Girişimcilikte risk almaya yatkın olmak, finansal açıdan zarar tehlikesini ve sosyal açıdan başarısızlığı göze almak demektir. Araştırmalar erkeklerin kadınlara oranla risk almaya daha yatkın olduğunu göstermektedir. Bilişsel temelli yaklaşım, risk eğilimini kişisel bir özellik olarak görmek yerine girişimcilerin riskli durumları nasıl algıladıklarıyla ilgilenir. Yaş, cinsiyet, deneyim, eğitim ve aile yapısı bu algıyı etkileyen demografik faktörlerdir.
Risk karşısında insan davranışlarını açıklayan Beklenti Teorisi, normatif olan beklenen fayda kuramına bir eleştiri olarak doğmuştur. Beklenti teorisine göre insanlar kazanma alanındayken riskten kaçınır, kayıp alanındayken ise risk peşinde koşmaya gönüllüdür. Kurumsal risk davranışı da bu teoriyi destekler; şirketler kazanç durumunda riskten kaçınırken kayıp durumunda risk alır. Teorinin diğer unsurları, kesinlik etkisi (kesin sonuçlara daha fazla değer verme), ayırma etkisi (ortak özellikleri yok edip ayrıştıran unsurlara odaklanma) ve yansıma etkisidir.
Bir ülkede girişimciliği artıracak politikaların hayata geçirilmesi ekonomi için hayati önem taşır. OECD tavsiyelerine göre; istikrarlı makroekonomik politikalar tesis etmek, KOBİ'lerin idari maliyetlerini azaltmak, eğitimle girişimcilik kültürü sağlamak ve ampirik bulgulara dayalı politikalar üretmek gereklidir. Girişimcilik düzeyini etkileyen başlıca unsurlar kültür, altyapı, sosyal faktörler, ekonomik faktörler, hukuki düzenlemeler, bilgi, finansman olanakları, teknoloji, eğitim, piyasa yapısı ve yönetim-organizasyondur.
Toplumun girişimcilere bakış açısı girişimcilik kültürünü belirler. Amerika gibi ülkelerde girişimciler kahraman görülürken, servet ve zenginliğe karşı negatif tavırlar sergileyen toplumlarda girişimcilik olumsuz etkilenir. Demografik faktörler de önemlidir; genç nüfus yapısı risk almayı ve girişimciliği desteklerken, yaşlanan nüfus bu eğilimi sınırlar. Kadın iş gücünün emek yoğun sektörlerde maruz kaldığı ayrımcı uygulamalar da üzerinde durulması gereken sosyokültürel engeller arasındadır.
Aile faktörü girişimciliğin gelişiminde kilit rol oynamaktadır. Başarılı girişimcilerin çoğu profesyonellerin veya girişimcilerin çocuklarıdır ve girişimcilik sıklıkla aile içi eğitim, ilişkiler ve devamlılığı sağlama isteğiyle babadan oğula geçmektedir. Altyapı unsuru ise haberleşme, ulaşım, kamu güvenliği, adalet sistemi ve eğitim gibi geniş bir yelpazeyi kapsayarak ekonomik hayatın sağlıklı işlemesini sağlar.
Ekonomik faktörler arasında büyüme fırsatları, vergi politikaları, kuruluş giderleri ve hisse opsiyonları bulunur. Sermaye kazançlarına yönelik vergi indirimleri girişimleri artırırken, yüksek vergi oranları, krizler ve yüksek başlangıç maliyetleri girişimciliği olumsuz etkiler. Hukuki düzenlemelerde ise küçük işletmelere uygulanan idari yükler, mülkiyet haklarının korunamaması, iflas cezaları ve yasal boşluklar en büyük engelleri oluşturur.
Bilgi toplumunda fikir gücünün ekonomik değeri hızla artmaktadır. Fırsatlara, yasalara ve teknolojiye erişim olanakları ile basın ve reklam özgürlüğü girişimciliği kuvvetlendirir. Finansal piyasalardan yararlanma imkânlarının az olması küçük işletmelerin büyümesini engeller; finansmanda ayrımcılığın önlenmesi, piyasa rekabeti ve mülkiyet haklarının korunması rekabet gücünü artırır. Teknolojik donanımdan mahrum ülkelerin işletmeleri ise emek yoğun ve katma değeri düşük işlerde kalır.
Piyasa yapısında tam rekabet ve esnek emek piyasaları girişimciliği artırırken, monopolistik davranışlar ve bürokratik engeller azaltır. Yönetim ve organizasyon yapısında ise, üst yönetime yüksek statü tanıyan hiyerarşik yapılar yeniliğe engel olurken; çalışanların uzmanlığını ödüllendiren ve kendini yetiştirmiş çalışanlara statü veren yapılar girişimciliği gerçek anlamda teşvik eder.