Ana Sayfa » İstanbul Üniversitesi AUZEF » Sosyoloji Lisans Programı » Küreselleşen Dünyada Toplumsal Meseleler
← Ünite 4
Küreselleşen Dünyada Toplumsal Meseleler

Ünite 4: Küreselleşmeye Reformcu Bir Yaklaşım: Joseph E.

Joseph E. Stiglitz'in Beyaz Saray Yılları
Stiglitz, 1993-1997 yılları arasında ABD Başkanı Bill Clinton'a bağlı Beyaz Saray Ekonomik Danışmanlar Konseyi'nde üye ve başkan olarak görev yapmıştır. Bu süreçte en üst düzey Amerikan ekonomi politikalarının şekillenmesine doğrudan tanıklık etmiştir.
Dünya Bankası Başekonomistliği Dönemi
Stiglitz, 1997-2000 yılları arasında Dünya Bankası başkan yardımcısı ve başekonomisti olarak çalışmıştır. Bu dönem, 1997 Asya mali krizinin ve Rusya'nın kapitalizme geçiş sancılarının yaşandığı en sıcak döneme denk gelmektedir.
1997-1998 Asya Mali Krizi
Asya Kaplanları olarak bilinen ülkelerde başlayan ve hızla yayılan bu kriz, Stiglitz'in IMF'nin 'şok tedavi' ve kemer sıkma politikalarının yıkıcı sonuçlarını bizzat sahada gözlemlemesine yol açan dönüm noktası olmuştur.
Çin'in Son 30 Yıllık Büyüme Mucizesi
Çin'in son 30 yıldaki büyüme ortalaması, Batı Avrupa ülkelerinin sanayi devrimi sonrası en başarılı yıllarındaki %3'lük büyüme oranının tam üç katına (yaklaşık %9) ulaşmıştır. Çin bu başarıyı IMF tavsiyelerine uymadan elde etmiştir.

Anahtar Kavramlar

KüreselleşmeDünyanın ekonomik, sosyal ve kültürel açıdan daha fazla bütünleşmesi ve ülkelerin birbirine bağımlı hale gelmesi sürecidir. Stiglitz'e göre ekonomik küreselleşme, politik küreselleşmeyi geride bırakmış ve küresel sorunları çözecek demokratik yönetim mekanizmalarından yoksun kalmıştır.
Piyasa FundamentalizmiPiyasa mekanizmasına sarsılmaz, adeta dini bir inançla bağlı olan ve devlet müdahalesinin her türlüsünü verimsizlik kaynağı olarak gören aşırı serbest piyasa ideolojisidir. Bu yaklaşım, piyasaların kendi kendini mükemmel şekilde dengeleyeceğini savunur.
Sızıntı EkonomisiEkonomik büyümenin sağladığı zenginliğin en üst gelir gruplarından başlayarak zamanla alt sınıflara ve yoksullara doğru sızacağını iddia eden teoridir. Stiglitz, bu teorinin ampirik olarak yanlış olduğunu ve büyümenin adil dağıtılmadığı durumlarda yoksulluğu azaltmadığını savunur.
Sosyal DampingÇok uluslu şirketlerin, gelişmiş ülkelerdeki yüksek işçi ücretleri ve sosyal haklardan kaçarak, üretimi sosyal hakların ve ücretlerin çok düşük olduğu ülkelere kaydırması veya bu tehditle çalışanların haklarını geriletmesidir.
Washington UzlaşmasıIMF, Dünya Bankası ve ABD Hazinesi tarafından benimsenen; mali kemer sıkma, özelleştirme ve piyasaların (özellikle finansal piyasaların) serbestleştirilmesini içeren standart politika paketidir.
Mali Kemer SıkmaDevlet bütçesindeki açıkları kapatmak amacıyla kamu harcamalarının azaltılması, sosyal yardımların kısılması ve devletin ekonomik rolünün küçültülmesi politikasıdır.
Spekülatif Sıcak ParaUzun vadeli ve üretken yatırımlar yerine, yüksek faiz veya kur hareketlerinden kısa sürede yüksek kar elde etmek amacıyla bir ülkeye giren ve en ufak bir risk anında ülkeyi hızla terk eden değişken kısa vadeli sermayedir.
Şok TedaviSosyalist veya korumacı ekonomilerden serbest piyasa ekonomisine geçişte, tüm fiyat serbestleştirme, özelleştirme ve kuralsızlaştırma adımlarının kademeli değil, tek seferde ve çok hızlı bir şekilde uygulanmasını öngören radikal yöntemdir.
Geçiş Ekonomileri1990'larda Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla birlikte, merkezî planlamaya dayalı sosyalist ekonomik sistemden piyasa mekanizmasına dayalı kapitalist sisteme geçmeye çalışan Rusya ve Doğu Bloku ülkeleridir.
Asya Kaplanları1990'lara kadar sergiledikleri yüksek ekonomik büyüme performansları ve sanayileşme başarıları nedeniyle bu unvanla anılan, ancak 1997-1998 krizinde ciddi sarsıntılar yaşayan Doğu Asya ülkeleridir.
Sermaye HareketliliğiFinansal sermayenin ve yatırım fonlarının ülkeler arasında hiçbir engele takılmadan, elektronik ortamda saniyeler içinde serbestçe dolaşabilmesi durumudur.
İşgücü HareketliliğiÇalışanların ve işçilerin ülkeler arasında serbestçe seyahat edip çalışabilmesi durumudur. Stiglitz, sermaye hareketliliğine izin verilirken işgücü hareketliliğinin sınırlandırılmasının adaletsizlik yarattığını belirtir.
Deregülasyon (Kuralsızlaştırma)Piyasalar, özellikle de finansal ve bankacılık sektörleri üzerindeki devlet denetimlerinin, yasakların ve yasal sınırlamaların kaldırılması veya asgariye indirilmesi sürecidir.
Uluslararası Para Fonu (IMF)Küresel finansal krizleri önlemek ve ödemeler dengesi zorluğu çeken üye ülkelere kredi desteği sağlamak amacıyla kurulan, ancak Stiglitz'e göre piyasa fundamentalizmini dayatan bir kuruma dönüşen uluslararası kuruluştur.
Dünya Bankasıİkinci Dünya Savaşı sonrasında ülkelerin yeniden imarı ve uzun vadeli kalkınma projelerinin finansmanı amacıyla kurulan, yoksulluğu azaltmayı hedefleyen çok uluslu bankadır.
Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ)Ülkeler arasındaki ticaretin serbestleştirilmesini, gümrük tarifelerinin düşürülmesini ve ticari uyuşmazlıkların çözülmesini organize eden küresel kuruluştur.
Bretton Woodsİkinci Dünya Savaşı sonrasında küresel ekonomik düzeni, para sistemini ve ticaret kurallarını belirlemek amacıyla IMF ve Dünya Bankası'nın kurulmasına karar verilen tarihi toplantı ve bu sistemin adıdır.
Rus Oligarşisi (Rus Baronları)Rusya'nın piyasa ekonomisine geçiş sürecinde, devlet işletmelerinin şeffaf olmayan yöntemlerle özelleştirilmesi sonucu kamusal kaynakları ele geçirerek muazzam zenginliğe ulaşan dar ve nüfuzlu gruptur.

Diğer Önemli Bilgiler

1999 Seattle Protestoları

1999 yılında Seattle'da düzenlenen Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) toplantısı sırasında başlayan kitlesel protestolar, küreselleşmenin adaletsiz işleyişine karşı dünya çapında örgütlenen anti-küreselci hareketin miladı kabul edilir.

Wall Street'i İşgal Et Hareketi

Amerika'da başlayıp dünyaya yayılan bu toplumsal hareket, küresel finans sisteminin adaletsizliğine ve nüfusun en üstündeki %1'lik kesimin zenginliğine karşı 'Farklı bir dünya mümkün' inancıyla ortaya çıkmıştır.

Meksika ve Amerikan Mısırı Örneği

ABD hükümetinin kendi mısır üreticilerine verdiği yüksek sübvansiyonlar nedeniyle ucuzlayan Amerikan mısırı Meksika pazarına girmiş, bu durum Meksikalı yerli mısır üreticilerinin rekabet edemeyerek daha da yoksullaşmasına yol açmıştır.

Detroit Şehrinin İflası

ABD'nin otomotiv sanayi merkezi olan Detroit şehri, çok uluslu şirketlerin üretimi daha düşük ücretli ve sosyal hakların zayıf olduğu ülkelere kaydırması neticesinde istihdamı kaybederek dünyanın iflas eden en büyük şehri haline gelmiştir.

Bretton Woods Konferansı ve Keynes

1944 yılında yapılan Bretton Woods toplantısında ünlü iktisatçı John Maynard Keynes, krizlerin temel sebebini toplam talep yetersizliğine bağlamış ve devletin maliye politikalarıyla ekonomiye müdahale etmesi gerektiğini savunmuştur.

IMF'nin Demokratik Olmayan Temsil Yapısı

Dünya genelindeki vergi mükelleflerinin parasıyla finanse edilen IMF, kararlarını kapalı kapılar ardında almakta ve sadece üye ülkelerin bakanlarına bilgi vermektedir. Kararlardan doğrudan etkilenen yoksul halkların ise hiçbir söz hakkı yoktur.

DTÖ'de Karar Alma ve Üç Büyük Güç

Dünya Ticaret Örgütü'nde her ülkenin bir bakanı bulunmasına ve kararların uzlaşmayla alınması kuralına rağmen, geçmişteki uygulamalarda büyük ölçüde ABD, Batı Avrupa ülkeleri ve Japonya'nın ticari çıkarları egemen olmuştur.

Küreselleşme: Büyük Hayal Kırıklığı Kitabı

Joseph E. Stiglitz'in Dünya Bankası'ndan ayrıldıktan sonra yazdığı, IMF ve küreselleşme politikalarına yönelik içeriden yaptığı eleştirilerle dünya genelinde büyük yankı uyandıran ve kurumların gündemine yoksulluğu sokan başyapıtıdır.

Sınavda Dikkat Et

  • Stiglitz'in özgeçmişine dikkat edin; Clinton'ın danışmanı ve Dünya Bankası başekonomisti olması, eleştirilerini 'içeriden bir gözlemci' olarak yapmasını sağlar. Sınavda bu kurumsal roller sorulabilir.
  • Piyasa fundamentalizmi (Washington Uzlaşması) kavramının üç ayağını (mali kemer sıkma, özelleştirme, serbestleştirme) mutlaka ezberleyin. Sınavda hangisinin bu grupta yer almadığı sorulabilir.
  • Sızıntı ekonomisi (trickle-down) teorisine Stiglitz'in karşı çıktığını unutmayın. Stiglitz'e göre büyüme adil dağıtılmazsa yoksulluğu azaltmaz; 'yükselen su bazen zayıf tekneleri parçalar.'
  • Doğu Asya krizinin ana nedeninin Stiglitz'e göre 'sermaye piyasalarındaki hızlı liberalleşme' (sıcak para hareketleri) olduğunu bilin. Sınavda krizin nedeni olarak bu şık aranmalıdır.
  • Rusya örneğinde özelleştirmenin 'Rus baronları/oligarklar' eliyle bir yağmaya dönüştüğünü ve yoksulluğu derinleştirdiğini unutmayın. Bu durum piyasa fundamentalizminin başarısızlık örneğidir.
  • Sosyal damping kavramını iyi kavrayın; şirketlerin üretimi sosyal hakların düşük olduğu ülkelere taşıma tehdidiyle ücretleri düşürmesi durumudur. Sınavda tanım sorusu olarak gelebilir.