Ünite 1: Melid – Gurgum ve Kummuhu Krallıkları

Melid – Gurgum ve Kummuhu Krallıkları - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 18

Louis Delaporte ve Melid Kazıları

Fransız Hititolog Louis Delaporte tarafından 1932 yılında Malatya Arslantepe höyüğünde gerçekleştirilen kazılarda, Melid Kalesi'nin kabartmalı kapısı gün ışığına çıkarılmış ve bölgenin arkeolojik kimliği belgelenmiştir.

II. Aşurnasirpal'in Nimrud Ziyafeti

Asur kralı II. Aşurnasirpal, Nimrud (Kalhu) sarayının açılışına Hatti, Gurgum, Melid ve Kumu ülkelerinden 5 bine yakın yüksek memur ve elçiyi davet ederek 10 gün boyunca ziyafet vermiştir.

Pazarcık Sınır Taşının Dikilmesi

MÖ 805 yılında Asur kralı III. Adad-nirari ve annesi Semiramis'in desteğiyle, Kummuh kralı Uşpilulume ile Gurgum kralı Qalparunda arasında Pazarcık Ovası'nda iki krallığın sınırlarını belirleyen 140 cm yüksekliğinde bir sınır taşı dikilmiştir.

Mutallu'nun Darbesi ve II. Sargon Seferi

MÖ 711 yılında Gurgum kralı Tarhulara oğlu Mutallu tarafından kılıçla öldürülmüş, bunun üzerine Asur kralı II. Sargon hızlı bir sefer düzenleyerek Mutallu'yu ve ailesini ganimet almış, Gurgum'u Asur eyaletine dönüştürmüştür.

Anahtar Kavramlar

Geç Hitit KrallıklarıHitit İmparatorluğu'nun MÖ 12. yüzyılda yıkılmasından sonra Anadolu'nun güneydoğusunda ve Kuzey Suriye'de yaklaşık beş yüzyıl boyunca varlıklarını sürdüren, Hitit kültür ve geleneklerini devam ettiren yerel küçük krallıklardır. Bu devletler Hitit hiyeroglif yazısını kullanmış ve Asur devletine karşı mücadele etmişlerdir.

MelidGünümüz Malatya sınırları içerisinde, Yukarı Fırat'ın batı kıyısında Arslantepe höyüğünde yer alan önemli bir Geç Hitit Krallığı ve başkentidir. Asur belgeleri ve Urartu yazıtlarının yanı sıra Luvice hiyeroglif yazıtlarıyla tanınmaktadır.

GurgumKahramanmaraş ve çevresinde lokalize edilen, Ahır Dağları eteklerinde kurulmuş olan Geç Hitit beyliğidir. Asur kaynaklarında adı geçen bu krallık, kendine özgü mezar stelleri ve kabartmalarıyla ünlüdür.

KummuhuBugünkü Adıyaman sınırları içinde yer alan ve başkenti Samsat Höyük olan Geç Hitit Krallığıdır. Asur ile vergi ilişkileri bulunan bu krallık, son dönemde Urartu ittifakları nedeniyle Asur tarafından ilhak edilmiştir.

Hitit HiyeroglifiGeç Hitit krallıklarının yazışmalarında ve kaya anıtlarında, stellerde kullandığı geleneksel resim yazısı sistemidir. Aramiler Aramike kullanırken, Hitit hanedanları bu yazıyı sürdürmüştür.

ArslantepeMalatya sınırları içinde yer alan, Melid Krallığı'nın başkenti olan ve kazılarda kabartmalı kapı aslanları ile saray kalıntıları bulunan kritik bir höyüktür.

Arami AşiretleriHitit imparatorluğunun yıkılmasından sonra Suriye bölgesine gelerek Damaskos, Til-Barsip ve Sam'al gibi yeni krallıklar kuran, Aramice dilini kullanan topluluklardır.

Sam'alİslahiye-Zincirli bölgesinde yer alan, özgün heykel ve kabartma üsluplarına sahip olan ve aslen Ya'diya adıyla kurulup sonradan Aramileşen Geç Hitit/Arami devletidir.

MarkaşiGurgum Krallığı'nın başkenti Kahramanmaraş için II. Sargon dönemine ait Asur yazıtlarında ilk kez kullanılan isimdir. Hitit hiyeroglif yazıtlarında bu ifadeye rastlanmaz.

Pazarcık SteliKahramanmaraş'ın Pazarcık ilçesi yakınlarında bulunan, Asur çivi yazısıyla yazılmış ve MÖ 805 yılında Gurgum ile Kummuhu arasındaki sınırı belirleyen önemli bir sınır taşıdır.

Ölü Yemeği SahnesiKahramanmaraş mezar stellerinde sıklıkla görülen, karşılıklı oturmuş karı-koca figürleri arasında yiyecek ve içecek bulunan masaların yer aldığı, aile bireylerinin günlük yaşamını yansıtan kompozisyonlardır.

Adak SteliMaraş'ta mezar stellerinin yanı sıra bulunan, genellikle Fırtına tanrısının elinde balta ve şimşek demetleriyle betimlendiği dini içerikli kabartma taşlardır.

Samsat HöyükKummuhu Krallığı'nın başkenti olan, Adıyaman sınırlarında yer alan ve günümüzde Atatürk Baraj Gölü suları altında kalmış olan önemli bir Demir Çağı yerleşkesidir.

Qalparunda (III. Halparuntaş)Gurgum Krallığı'nın Asur yazıtlarında Qalparunda, yerel hiyeroglif yazıtlarda ise III. Halparuntaş olarak geçen, Asur kralları ile çağdaş olan önemli krallarından biridir.

II. SargonMÖ 721-705 yılları arasında tahtta bulunan, Gurgum kralı Mutallu'yu tahttan indirerek Gurgum'u Asur eyaleti haline getiren ve Kummuhu halkını güneye süren Asur kralıdır.

III. Adad-nirariMÖ 810-783 yılları arasında hüküm sürmüş, annesi Semiramis ile birlikte Fırat'ı geçerek Arpad'a karşı askeri güç uygulamış ve Pazarcık sınır taşını diktirmiş Asur kralıdır.

Urartu KrallığıKuzey Suriye'deki Geç Hitit devletlerinin (Melid, Gurgum, Kummuhu vb.) Asur baskısına karşı destek aradığı ve Sarduri liderliğinde ittifaklar kurduğu Doğu Anadolu merkezli büyük krallıktır.

Maraş AslanıKahramanmaraş Kalesi'nde bulunan, üzerindeki Luvice hiyeroglif yazıtla kralların soy ağacını veren ve kapı girişlerine koruyucu amaçla konulan Geç Hitit dönemi kapı aslanı yontusudur.

QueÇukurova (Adana) bölgesinde yer alan, Gurgum krallığının batı komşusu olan ve Kuzey Suriye seferleri bağlamında Asur kaynaklarında adı geçen bir beyliktir.

Diğer Önemli Bilgiler

Atatürk Baraj Gölü Altında Kalan Samsat Höyük

Kummuhu Krallığı'nın başkenti olan Samsat Höyük, günümüzde Atatürk Baraj Gölü'nün suları altında kalmış olup, buradaki Demir Çağı katmanları Kommagene başkenti mimarisi altında kalmıştır.

Maraş Mezar Stellerinin Eklektik Üslubu

Kahramanmaraş'ta bulunan mezar stelleri; Hitit etkisinin yanı sıra Asur, Arami ve Fenike unsurlarının birleşmesiyle oluşmuş, spiral bukleli saç-sakal gibi detaylarla Arami etkisini yansıtan özgün eserlerdir.

III. Salmaneser ve Kurkh Anıtı

Asur kralı III. Salmaneser dönemine ait MÖ 853/2 yıllarına tarihlenen Kurkh Anıtı'nda, Fırat'ın batı yakasında gümüş, altın ve bronz haraç ödeyen Gurgum kralı Qalparunda'nın adı geçmektedir.

Urartu Kralı II. Sarduri İttifakı

MÖ 704 yılında Urartu kralı II. Sarduri'nin önderliğinde; Melid, Gurgum ve Kummuh gibi Geç Hitit krallıklarının katılımıyla Asur kralı III. Tiglat-Pileser'e karşı büyük bir siyasi ve askeri ittifak oluşturulmuştur.

Adana Müzesi Cepheden Betimlenen Mezar Steli

Adana Müzesi'nde sergilenen farklı bir mezar stelleri örneğinde, karı-koca figürleri diğer örneklerin aksine tam cepheden betimlenmiş ve ellerini birbirlerinin omzuna atmış şekilde hüzünlü ifadelerle yansıtılmıştır.

Kahramanmaraş Kalesi'nin 5 Bin Yıllık Geçmişi

Günümüze kadar yerleşimin devam ettiği Kahramanmaraş kalesi ve höyüğünde yapılan ön bulgu değerlendirmeleri, ilk yerleşmelerin İlk Tunç Çağı'na kadar uzandığını ve alanın 5 bin yıllık bir tarihe sahip olduğunu göstermiştir.

Kummuhu Halkının Sürgünü

Urartu ile ittifak yapması nedeniyle Asur kralı II. Şarru-kin tarafından ele geçirilen Kummuhu Krallığı'nın halkı güney Mezopotamya'ya yerleşmeye zorlanmış, boşalan topraklarına ise Babilliler yerleştirilmiştir.

İstanbul Eski Şark Eserleri Müzesi Kapı Aslanı

Kahramanmaraş Kalesi'nde bulunan ve üzerinde Gurgum krallarının soy ağacını veren Luvice hiyeroglif yazıt barındıran kapı aslanı, günümüzde İstanbul Eski Şark Eserleri Müzesi'nde sergilenmektedir.

IV. Şalmaneser'in Pazarcık Steli Eki

III. Adad-nirari'nin oğlu IV. Şalmaneser, MÖ 773 yıllarında Şam seferi dönüşünde babasının Pazarcık'taki sınır taşına yeni bir yazıt ekleyerek Kummuh kralı Uşpilulume'nin sınırını teyit etmiştir.

II. Şarru-kin'in Melid'deki Sarayı

Melid Krallığı'nın başkenti olan Malatya Arslantepe'de yapılan kazılarda, yerel kalıntıların yanı sıra Asur kralı II. Şarru-kin tarafından yaptırılmış olan bir sarayın kalıntıları da tespit edilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Geç Hitit krallıklarının başkentlerinin coğrafi konumlarını (Melid=Malatya/Arslantepe, Gurgum=Kahramanmaraş, Kummuhu=Adıyaman/Samsat) karıştırmayın, sınavda eşleştirme soruları sıklıkla gelir.
Asur kralları ile Geç Hitit kralları arasındaki ilişkileri (örneğin II. Sargon'un Gurgum'u ilhak etmesi ve Mutallu olayı) kronolojik olarak iyi ezberleyin.
Maraş mezar stellerinin ayırt edici özelliğinin 'sıradan/varlıklı ailelerin günlük yaşamı ve ölü yemeği sahneleri' olduğunu unutmayın; kral/tanrı betimlemelerinden ayrılır.
Pazarcık Steli'nin MÖ 805 yılında Gurgum ile Kummuhu arasındaki sınırı çizdiğini ve III. Adad-nirari dönemine ait olduğunu kesinlikle not edin.
Arami etkisi ile Hitit geleneğinin bu bölgede (spiral bukleli saç-sakallar vs.) nasıl iç içe geçtiğini (eklektik üslup) kavram soruları için iyi anlayın.
Urartu krallığı (özellikle II. Sarduri) ile Geç Hitit beyliklerinin Asur'a karşı oluşturduğu ortak ittifakların sonuçlarına dikkat edin.