Ana Sayfa » İstanbul Üniversitesi AUZEF » Tarih Lisans Programı » Anadolu Demir Çağı Devletleri Tarihi
← Ünite 9
Anadolu Demir Çağı Devletleri Tarihi

Ünite 9: Phryg Krallığı

Phryg Krallığı - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 181
Gordion 7B Katmanı ve Primitif Mimari
Balkanlardan gelen ilk yerleşmecilerin Gordion'da kurduğu en erken yerleşme katmanıdır. Bu katmanda tek katlı, dikdörtgen planlı, bitişik nizam evler ve Troia VII ile benzerlik gösteren el yapımı koyu yüzlü çanak çömlekler bulunmuştur.
M3 Megaronu ve Kral Dairesi
Gordion iç avlusunda yer alan ve yaklaşık 400 metrekarelik alanı kaplayan en görkemli megarondur. İçinde ocaklar, galeriler, tekstil kalıntıları ve fildişi mobilya parçaları bulunmuş olup Kral Midas'ın saray dairesi olduğu düşünülmektedir.
Gordion Sitadelinin Fiziksel Özellikleri
Ovadan yaklaşık 10 metre yüksekliğinde inşa edilen sitadel 500 x 350 metre ölçülerindedir. Doğu rampalı bir yolla ulaşılan girişinde 14-15 metre yüksekliğinde kuleler yer almakta, surlar ise moloz dolgulu ve ahşap hatıllı yeni bir teknikle örülmüştür.
Boğazköy Kybele Heykeli ve Çalgıcı Çocuklar
Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilenen Boğazköy-Büyükkale'de bulunmuş Kybele heykelidir. Tanrıçanın her yanında birer erkek çocuk figürü yer almakta olup, çocuklardan biri çifte flüt diğeri ise lir çalmaktadır.

Anahtar Kavramlar

PhrygiaHitit İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra Anadolu'da kurulan ve Trakya-Makedonya kökenli halkın şekillendirdiği önemli bir antik krallıktır. Metne göre başkenti Gordion olan bu krallık, tarım, ticaret ve kendine özgü kültürel yapısıyla öne çıkmıştır.
MidasMÖ 8. yüzyılda hüküm sürmüş, Asur kayıtlarında Mita olarak geçen, Grek kaynaklarında efsaneleriyle ün salmış ünlü Phryg kralıdır. Metne göre Hitit-Suriye yöneticileriyle ilişkiler kurmuş ve Kimmer akınları sırasında trajik bir şekilde yaşamına son vermiştir.
GordionPhryg Krallığı'nın politik ve ekonomik merkezi olan, Sakarya Nehri yakınlarında kurulmuş anıtsal başkenttir. Metinde megaronları, surları ve etrafındaki tümülüsleriyle tanınan arkeolojik bir sit alanı olarak detaylandırılmıştır.
TümülüsÖnemli kişilerin mezarlarının üzerine toprak yığılarak oluşturulan anıtsal tepe mezar yapısıdır. Metne göre Gordion çevresinde yoğun olarak bulunmakta ve Phryg mimarisinin en belirgin özelliklerinden birini oluşturmaktadır.
FibulaAntik dönemde giysileri tutturmak için kullanılan, günümüz çengelli iğnesinin atası niteliğindeki madeni takıdır. Metinde Phryg maddi kültür kalıntıları ve metal işçiliği bağlamında adı geçen temel kavramlardandır.
MegaronÖnünde portikosu (giriş holü) bulunan, tek odalı uzun dikdörtgentipte ev veya saray mimarisi birimidir. Metne göre Gordion'da hem halk evlerinde hem de Kral Midas'a ait saray komplekslerinde yaygın olarak kullanılmıştır.
KybelePhryg dininde dağların hâkimi ve anası olarak bilinen, yüksek başlığı ve anıtsal kaya kabartmalarıyla betimlenen ana tanrıçadır. Metne göre Phryg dünyasında devlet ideolojisi çerçevesinde kamusal bir unvan kazanmıştır.
MatarPhryg dilinde 'anne' anlamına gelen ve ana tanrıça Kybele'nin kökenini ve sıfatını açıklayan temel dinsel terimdir. Metne göre insan biçimli tasvir edilen tek tanrı/tanrıça adlandırmasında kullanılır.
PholosAna tanrıça Kybele yontu ve kabartmalarında görülen, tanrıçanın başındaki yüksek ve birkaç kattan oluşan başlık biçimidir. Metne göre Kybele tasvirlerinin en ayırt edici görsel unsurlarından biridir.
SangariosPhryg coğrafyasından geçen ve günümüzdeki Sakarya Nehri'ne karşılık gelen akarsudur. Metne göre yatak değiştirmesi ve alüvyal dolgularla tarım alanları yaratması açısından krallığın ekonomisine katkı sağlamıştır.
SitadelBir kentin savunması en güçlü olan, saray ve tapınakların yer aldığı yukarı kale veya iç kaledir. Metne göre Gordion'un ovadan 10 metre yüksekliğindeki sitadeli kuleler, rampalı yollar ve megaronlarla donatılmıştır.
KimmerlerMÖ 8. yüzyılın sonlarında bölgedeki merkezi krallıkları sarsan ve Gordion'un yıkılmasına neden olan göçebe kavimdir. Metne göre Kimmer akınları Kral Midas'ın trajik ölümüne yol açmış ancak kendileri batıya ilerlemiştir.
Devetüyü Çanak ÇömlekGordion'un 7A katmanında ortaya çıkarılan, tornada biçimlendirilmiş ve ince işçiliğe sahip çanak çömlek türüdür. Metne göre bu eserler klasik Phryg çanak çömleğinin ataları olarak kabul edilmektedir.
OrtostatDuvarların alt kısımlarını süslemek amacıyla yerleştirilen, üzerinde kabartmalar bulunan taş levhalardır. Metne göre Phryg mimarisinde Suriye-Hitit sanat etkilerinin görüldüğü yapı unsurlarındandır.
Deniz KavimleriHitit İmparatorluğu'nun yıkılması sürecinde Balkanlar ve Ege üzerinden Anadolu'ya gelen göçmen topluluklardır. Metne göre Phryglerin atalarının Anadolu'ya geliş süreçleriyle ilişkilendirilmektedir.
Paktalos ÇayıMitolojide Kral Midas'ın altın dileğinden kurtulmak için yıkandığı ve kumlarının altına dönüştüğü ırmakur. Metne göre bu ırmağın kıyısındaki Sardes kenti bu altınlarla zenginleşmiştir.
ArzawaHitit İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra Batı Anadolu'da varlık gösterdiği belirtilen siyasi güç ve coğrafi tanimdir. Metne göre dönemdeki siyasi boşluk ve beylikler bağlamında anılmaktadır.
SardesPaktalos Çayı kıyısında yer alan ve Midas'ın efsanesiyle zenginleşerek dünyadaki ilk parayı basan antik kenttir. Metne göre Kral Kroisos ile anılan zenginliğin merkezidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Asur Kralı II. Sargon ve Midas İlişkisi

MÖ 721-705 yılları arasında hüküm sürmüş Asur kralıdır. Asur yazıtlarında Mita olarak anılan Kral Midas ile çağdaştır ve Geç Hitit yöneticilerinin Asur baskısına karşı Midas'tan yardım istediği Asur kayıtlarında belgelenmiştir.

Paktalos Çayı ve Dünyanın İlk Parası

Kral Midas'ın altın olma dileğinden arınmak için yıkandığı ve kumlarının altına dönüştüğü rivayet edilen çaydır. Bu ırmağın kıyısında yer alan Sardes kenti bu altınlar sayesinde zenginleşmiş ve dünyadaki ilk parayı basmıştır.

Kimmer Akınları ve Midas'ın Ölümü

MÖ 8. yüzyılın sonlarında bölgedeki merkezi krallıkları etkileyen göçebe akınlarıdır. Kimmerlerin Gordion'u yıkması sonrasında Kral Midas'ın MÖ 695 dolaylarında öküz kanı içerek hayatına son verdiği öne sürülmektedir.

Herodot ve Delphoi Apollon Tapınağı Armağanı

MÖ 5. yüzyılda Phryg kralı Midas'ın Yunanistan'daki Delphoi Apollon kutsal bilicilik merkezine armağan olarak gönderdiği görkemli tahttır. Tarihçi Herodot bu armağanı kendi gözleriyle gördüğünü ve çok etkilendiğini belirtmiştir.

Aslantaş Kaya Anıtı ve Göynüş Vadisi

Phryg kadını ve ana tanrıça kültünün maddi kültür kalıntılarından biri olan anıtsal kaya anıtıdır. Göynüş Vadisi'nde yer alan bu anıt, Phryg kaya mimarisi ve kabartma sanatının çarpıcı örneklerindendir.

Gordion 7A Katmanı ve Devetüyü Çanak Çömlek

Balkanlar'dan gelen ahşap dikmeli ve çamur sıvalı ev tiplerinin görüldüğü yapı katmanıdır. Bu katmanda klasik Phryg çanak çömleğinin ataları sayılan, tornada biçimlendirilmiş devetüyü çanak çömlekler keşfedilmiştir.

Ankara Bahçelievler Kybele Kabartması

Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde korunan ve Phryg ana tanrıça inancının kamusal boyutunu gösteren önemli bir kabartma eserdir. Tanrıçanın yüksek pholos başlığı ve giysisi bu eserde net bir şekilde izlenmektedir.

Kereste Ticareti ve Uzun Mesafeli Taşımacılık

Gordion'daki tümülüslerde kullanılan şimşir kütüklerinin Karadeniz'den, sedir kütüklerinin ise Afyon'dan getirilmesidir. Bu durum Phryg döneminde oldukça gelişkin bir kereste ticareti ve taşımacılık ağının varlığını kanıtlamaktadır.

Gordion 6B Yapı Katı (Erken Phryg Dönemi)

Kentin etrafının surlarla çevrildiği, semerdamlı yapıların elit sınıfa ev sahipliği yaptığı yapı katıdır. Kazıcılar tarafından Erken Phryg Dönemi olarak adlandırılan bu katman MÖ 10. yüzyılın ortaları ile 9. yüzyılın başlarına tarihlenmektedir.

Sınavda Dikkat Et

  • Phryglerin kökeninin Trakya ve Makedonya bölgelerine dayandığını yazılı kaynaklara göre mutlaka aklında tut, sınavda bu soru sıkça gelir.
  • Gordion'un 7B katmanının primitif mimariyi, 7A katmanının ise devetüyü çanak çömlekleri temsil ettiğini karıştırma.
  • Kral Midas'ın Asur yazıtlarında 'Mita' adıyla geçtiğini ve Asur kralı II. Sargon'un çağdaşı olduğunu unutma.
  • Kybele tanrıçasının başındaki yüksek başlığın 'pholos' adını taşıdığını ve bu tanrıçanın 'matar' (anne) kültüyle ilişkisini iyi kavra.
  • Gordion'daki M3 megaronunun yaklaşık 400 m2'lik alanıyla Kral Midas'ın saray dairesi olarak kabul edildiğini not et.
  • Phryg sanatının en ayırt edici ve sürekli özelliğinin 'geometrik düzenlemeler' olduğunu, MÖ 5. yüzyılda ise Hellenistik sanat etkisiyle özgünlüğünü yitirdiğini unutma.
  • Paktalos Çayı'nın Midas'ın efsanesiyle (altın yıkanması) ve Sardes kenti ile ilk paranın basılmasıyla doğrudan bağlantılı olduğunu hatırla.