Ünite 1: Osmanlı Millet Sistemi ve Balkanlarda Milliyetçilik Hareketlerinin Kökenleri

Doğu ve Batı Kilisesi'nin Kesin Ayrılığı (1054)

Roma İmparatorluğu'nun dini yapısını kökten sarsan bölünme süreci sonucunda, 1054 yılında Katolik (Roma) ve Ortodoks (Konstantinopolis) kiliseleri birbirlerinden kesin olarak ayrılmışlardır. Bu ayrılık, Balkan halklarının tamamının ilerleyen yüzyıllarda hangi mezhepsel eksende şekilleneceğinin coğrafi ve kültürel sınırlarını belirlemiştir.

Kiril Alfabesinin İcadı (9. Yüzyıl Ortaları)

Selanikli misyoner kardeşler Kiril ve Metod, Slav halkları arasında Hıristiyanlığı yaymak ve kutsal metinleri anlaşılır kılmak amacıyla Yunan alfabesini temel alarak Kiril alfabesini geliştirmişlerdir. Bu alfabe sayesinde Yunanca metinler Kilise Slavcasına çevrilmiş ve günümüzde dahi Bulgarlar, Sırplar ve Makedonlar bu alfabeyi kullanmaya devam etmektedir.

Bulgar Hanı Boris'in Vaftiz Edilmesi (864)

Balkanlarda Hıristiyanlaşan ilk Slav halkı olan Bulgarların lideri Han Boris, 864 yılında bir Bizans misyoneri tarafından vaftiz edilerek Hıristiyanlığı resmi olarak kabul etmiştir. Bu olaydan kısa süre sonra, 870 yılında Bulgarlar dini merkeze bağlılık açısından İstanbul Patrikliği'nin yetki alanına girmişlerdir.

Stefan Duşan'ın İmparatorluk İlanı (1346)

Sırp Kralı Stefan Duşan, Bizans'a karşı yürüttüğü başarılı askeri seferler sonucunda Tesalya ve Epir'i ele geçirmiş, 1345'te kendini Sırpların ve Yunanların Çarı ilan etmiştir. 1346 yılında Üsküp'te Sırp Patrikhanesi'ni kurarak imparatorluk tacını giymiş, bu hamle İstanbul Patrikliği tarafından sert bir aforoz kararıyla karşılık bulmuştur.

Anahtar Kavramlar

Millet SistemiOsmanlı Devleti'nde gayrimüslim tebaanın din ve mezhep esaslarına göre teşkilatlandırılarak dini, kültürel ve hukuki özerklik aldığı idari sistemdir. Örneğin Ortodoks tebaanın tamamı 'Millet-i Rum' çatısı altında İstanbul Patriği'ne bağlanmıştır.

PanslavizmÖzellikle Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası doğrultusunda Balkanlar'daki tüm Slav ırklarını ve Ortodoks halkları kendi liderliği altında birleştirmeyi amaçlayan siyasi akımdır. Rusya bu politika ile Balkan isyanlarını desteklemiştir.

Fenerli Rumlarİstanbul'un Fener semtinde ikamet eden, idari ve ticari konularda etkili olan zengin Rum aileleridir. 18. yüzyıldan itibaren Eflak ve Boğdan beyliklerine voyvoda olarak atanmışlar, bazıları Yunan milliyetçi ayaklanmalarında öncü rol oynamıştır.

Büyük Göç (Velika Seoba)1683-1699 Osmanlı-Avusturya savaşları sırasında, İpek Patriği III. Arsenije Crnojevic önderliğinde 1690 yılında yaklaşık 37.000 Sırp ailenin Kosova'dan ayrılarak Avusturya kontrolündeki Macaristan'a göç etmesi olayıdır.

Millet-i RumOsmanlı devlet kayıtlarında etnik bir kökenden ziyade, imparatorluk sınırları içinde yaşayan tüm Ortodoks Hıristiyan toplulukları ifade etmek için kullanılan genel dini ve idari üst sınıftır.

VoyvodaEflak ve Boğdan beyliklerinde yerli boyarlar meclisi tarafından seçilen ve Osmanlı padişahı tarafından tasdik edilerek göreve getirilen idari yönetici, vali veya bey unvanıdır.

Kilise SlavcasıSelanikli Kiril ve Metod kardeşlerin Yunanca dini metinleri Slav halklarına öğretmek amacıyla Yunan alfabesini baz alarak geliştirdikleri Kiril alfabesi ile oluşturdukları ortak dini edebiyat dilidir.

Doğu Krizi19. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin zayıflamasıyla birlikte Avrupalı büyük devletlerin Osmanlı coğrafyasındaki toprakları paylaşma, imparatorluğu parçalama ve Balkan milletleri üzerindeki nüfuz mücadelesini ifade eden kavramdır.

Ohri BaşpiskoposluğuBalkanlar'da Bizans ve Osmanlı dönemlerinde önemli bir dini merkez olan, 18. yüzyılın ikinci yarısında (1767) İstanbul Patrikliği'nin baskısıyla özerkliği kaldırılarak İstanbul'a bağlanan tarihi başpiskoposluktur.

BoyarlarEflak ve Boğdan beyliklerinde toprak sahibi olan yerli soylular sınıfıdır; bu sınıf kendi aralarından voyvoda seçme yetkisine sahip aristokratik bir zümredir.

Ferrara Konsili1439 yılında Osmanlı baskısı karşısında Doğu (Bizans) ve Batı (Roma) kiliselerinin birleşerek ortak hareket etmesini kararlaştırmak üzere toplandığı ancak Ortodoks din adamlarının büyük tepkisine yol açan ruhani meclistir.

Preslav PatrikliğiBulgar Çarı I. Simeon döneminde Bizans ile ilişkilerin bozulması üzerine merkezi Preslav'da kurulan ve Bulgar kilisesinin ilk kez özerkliğini ilan ettiği tarihi patrikliktir.

İpek (Peç) PatrikhanesiSırp kilisesinin bağımsızlığını sağlamak amacıyla kurulan, 1557'de Sokollu Mehmed Paşa tarafından yeniden ihdas edilen ve 1766 yılında İstanbul Patrikliği'nin baskısıyla kapatılana kadar varlığını sürdüren Sırp dini merkezidir.

Diğer Önemli Bilgiler

1439 Ferrara-Floransa Konsili ve Tepkiler

Osmanlı Devleti'nin İstanbul'u ablukaya alması üzerine Bizans İmparatorluğu Batı'nın askeri desteğini alabilmek için kiliselerin birleşmesini onaylamıştır. 1439'daki konsilde alınan bu karara karşı çıkan Gennadios Scholarios gibi Ortodoks din adamları 'İstanbul'da Katolik mitrası görmektense Osmanlı kavuğu görmeyi tercih ederiz' diyerek tepki göstermiştir.

Fatih Sultan Mehmed'in Gennadios'u Patrik Tayin Etmesi (1453)

İstanbul'un fethinden hemen sonra Fatih Sultan Mehmed, Katoliklerle birleşme politikasına şiddetle karşı çıkan II. Gennadios Scholarios'u yeni patrik tayin etmiştir. Patriğe geniş idari, hukuki ve dini yetkiler verilerek Osmanlı millet sisteminin temelleri atılmış ve tüm Ortodoks tebaa bu çatı altında birleştirilmiştir.

Eflak ve Boğdan'da Fenerli Rum Voyvodalıkları Dönemi

1711 Osmanlı-Rus savaşından sonra Rusya ile işbirliği yaptıkları gerekçesiyle yerli boyarların beylik atama hakkı kaldırılmıştır. Bunun yerine 1711'den (Boğdan) ve 1716'dan (Eflak) 1821'e kadar İstanbul Fener semtindeki Rum ailelerden seçilen voyvodalar bu bölgeye atanmış ve Rumen tarihçiler bu dönemi 'Bizans sonrası Bizans' olarak adlandırmıştır.

Sokollu Mehmed Paşa'nın İpek Patrikhanesi'ni Yeniden Kurması (1557)

Bosna kökenli devşirme sadrazam Sokollu Mehmed Paşa, 1557 yılında Osmanlı devlet politikasının bir gereği olarak Peç (İpek) Sırp Patrikhanesini yeniden faaliyete geçirmiştir. Patrikhanenin başına kendi akrabalarından birini getirerek Balkanlardaki Sırp tebaanın Osmanlı merkezî yönetimine sadakatle bağlanmasını temin etmiştir.

İpek ve Ohri Patrikhanelerinin Kapatılması (1766-1767)

İstanbul Patrikliği'nin iktidarı tek elde toplama çabaları sonucunda, Eflak Beyi'nin kardeşi olan Patrik I. Samuel Chatzeres'in girişimleriyle Sultan III. Mustafa bir ferman çıkarmıştır. Bu ferman doğrultusunda 1766'da İpek Patrikhanesi'nin, 1767'de ise Ohri Başpiskoposluğu'nun özerkliğine son verilerek tüm metropolitlikler doğrudan İstanbul'a bağlanmıştır.

Sınavda Dikkat Et

Sınavlarda 'Millet-i Rum' kavramının etnik bir anlam taşımadığını, Ortodoks olan tüm gayrimüslim toplulukları kapsayan dini bir statü olduğunu kesinlikle unutmayın.
Kiril alfabesinin Slavlar arasında Hıristiyanlığı yaymak amacıyla Selanikli Kiril ve Metod kardeşler tarafından geliştirildiğini karıştırmayın.
Sokollu Mehmed Paşa'nın 1557 yılında Peç (İpek) Sırp Patrikhanesini yeniden ihdas ettiğini ve bunun Osmanlı idari politikasındaki önemini göz ardı etmeyin.
1690 yılındaki 'Büyük Göç' (Velika Seoba) olayının III. Arsenije Crnojevic önderliğinde Sırpların Kosova'dan Avusturya kontrolündeki Karlofça'ya göçü olduğunu hatırlayın.
İpek Patrikhanesi ve Ohri Başpiskoposluğu'nun 1766-1767 yıllarında Sultan III. Mustafa döneminde kapatılarak İstanbul Patrikhanesine bağlandığı tarihleri not edin.
Eflak ve Boğdan beyliklerinde voyvodalık yapan Fenerli Rumlar döneminin Romen tarihçi Nicolae Iorga tarafından 'Bizans sonrası Bizans' olarak adlandırıldığını unutmayın.