İnfografik
← Ünite 1
Osmanlı Tarihi

Ünite 1: Osmanlı Tarihinde Evreler

Genişleme Dönemi (1354-1683)
Osmanlı'nın Avrupa'da kararlı şekilde genişlediği 329 yıllık süreçtir. Bu dönemde yıllık ortalama 3000 km2 alan fethedilmiştir.
Daralma Dönemi (1683-1922)
Viyana kuşatmasıyla başlayan ve 239 yıl süren çekilme dönemidir. Yıllık ortalama 4000 km2 alan kaybedilmiştir.
1527-28 Bütçesi ve Tımarlar
Bu tarihte imparatorlukta 40 bine yakın tımar bulunmaktaydı. Toplam sipahi ve cebelü sayısı 70-80 bin civarındaydı.
16. Yüzyıl Nüfus Yapısı
Osmanlı nüfusunun yaklaşık %90'ı kırsal alanlarda yaşamakta ve tarımla uğraşmaktaydı. Kentli nüfus oranı %10 civarındaydı.

Anahtar Kavramlar

Provizyonizmİç pazarda mal arzını yüksek tutmak için ihracatı kısıtlayıp ithalatı teşvik eden ekonomi ilkesidir. Osmanlı bunu 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar gıda ve hammadde ayrımı yapmadan uygulamıştır.
FiskalizmDevlet hazinesinin gelirlerini mümkün olan en yüksek düzeyde tutma ve düşmesini engelleme ilkesidir. Osmanlı'da bu ilke zamanla 'fiskosantrizm'e dönüşerek her faaliyeti vergi geliri üzerinden okumaya başlamıştır.
Gelenekçilikİktisadi hayatta değişimi hastalık, eskiyi ise sağlık olarak gören ve değişmeyi engelleyip eski düzeni korumayı hedefleyen ilkedir. Osmanlı'da bu, hukuki bir zorunluluk hükmündedir.
TımarDevletin fethedilen topraklardaki vergi gelirlerini, asker yetiştirme yükümlülüğü karşılığında sipahilere bırakmasıdır. Klasik Osmanlı ordusunun temelini oluşturur.
ReayaOsmanlı toplumunda tarımsal üretimi gerçekleştiren ve vergi ödeyen köylü kesimidir. Sipahiye ve devlete karşı çeşitli yükümlülükleri vardır.
CebelüTımarlı sipahilerin, dirliklerinin büyüklüğüne göre orduya katılmak üzere yetiştirmekle yükümlü oldukları silahlı ve zırhlı askerlerdir.
Çift ResmiKöylü hanelerinden toprağı kullanmaları karşılığında nakit olarak alınan bir toprak kirasıdır. Bölgeden bölgeye miktarı değişebilir.
ÖşürTarımsal üretim üzerinden alınan ve reayanın üzerindeki en ağır yük olan vergidir. Genellikle ürünün 1/10 ile 1/5'i arasında değişir.
AvarızÖnceleri sadece savaş dönemlerinde toplanan ancak zamanla olağan hale gelen olağanüstü vergilerdir. Nakit veya mal olarak toplanırdı.
İltizamDevletin vergi toplama yetkisini belirli bir bedel karşılığında açık artırma yoluyla mültezimlere devretmesidir. Tımar sisteminin çözülüşüyle yaygınlaşmıştır.
MukataaGelirleri doğrudan devlet hazinesine giden veya iltizam yoluyla ihale edilen vergi kaynaklarıdır. Bir bölgenin veya bir ticaret kolunun vergilerini kapsayabilir.
Mültezimİltizam usulüyle devlete ait vergi kaynaklarını işleten ve vergi toplama hakkını satın alan kişidir. Kâr amacı güder.
MüsadereDevletin, özellikle yüksek görevlilerin veya zenginlerin servetlerine ölüm veya görevden ayrılma sonrası el koymasıdır. Sermaye birikimini sınırlamıştır.
VakıfÖzel mülkün gelirinin kamu yararına tahsis edilmesidir. Müsadere riskine karşı serveti korumak için de kullanılmıştır.
SüfteceUzun mesafeli ticarette kullanılan, bir kentteki alacağın başka bir kentte tahsil edilmesini sağlayan kredi mektubu veya poliçedir.
MudarabaYatırımcının sermayesini bir temsilciye verdiği, kârın paylaşıldığı, zararın ise yatırımcıya ait olduğu İslami iş ortaklığıdır.
MufavadaOrtakların sermaye, emek, kâr ve sorumluluk açısından eşit kabul edildiği bir iş ortaklığı türüdür.
MuşarakaOrtakların farklı miktarlarda sermaye koyabildiği ve kârı önceden belirlenen oranlarda paylaştığı ortaklık türüdür.
MerkantilizmAvrupa'da devletlerin değerli maden stoklarını artırmak için ihracatı teşvik edip ithalatı kısıtladığı ekonomik politikadır. Osmanlı'nın iaşe politikasıyla taban tabana zıttır.
MevatBoş ve işlenmemiş topraklardır. Devlet, üretimi artırmak için bu toprakları şenlendirenlere özel mülkiyet hakkı tanımıştır.
Malikâne-DivanîToprak üzerinde hem özel mülk sahibinin (malikâne) hem de devletin (divanî) hak iddia ettiği ikili mülkiyet sistemidir.
Eminİltizam yoluyla değil, doğrudan devlet adına mukataaları yöneten ve gelirleri hazineye aktaran memurdur.
Tahrir DefteriFethedilen bölgelerdeki tüm kaynakların (toprak, pazar, imalathane) sayılarak kaydedildiği ve dirliklerin belirlendiği resmi kayıtlardır.

Diğer Önemli Bilgiler

Anadolu Tarım Verimliliği

16. yüzyılda Anadolu'da hububat üretiminde verimlilik bire beş veya bire altı civarındaydı. Hektar başına 700-800 kg ürün alınıyordu.

Çift Resmi Farklılıkları

16. yüzyılın ilk yarısında çift resmi Rumeli'de 22 akçe iken, Doğu Anadolu'da 50 akçeye kadar çıkmaktaydı.

1340 Kara Ölüm

Avrupa nüfusunun 14. yüzyılda %40 oranında (73 milyondan 45 milyona) azalmasına neden olan büyük veba salgınıdır.

Osmanlı Gümrük Vergileri

Osmanlı, 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar ithalat ve ihracata genellikle %3-%5 arasında değişen eşit gümrük vergileri uygulamıştır.

Sipahi Ordusunun Büyüklüğü

16. yüzyılın sonlarına doğru tımarlı sipahi ordusu 100 binin üzerine çıkmış, bazı tahminlere göre 200 bine ulaşmıştır.

Para Vakıfları Faizi

16. yüzyılda İstanbul'daki para vakıfları, borç verdikleri nakit üzerinden yıllık %10 sabit faiz uygulamaktaydı.

İltizamın Süresi

İltizam usulünde vergi toplama hakkı genellikle bir veya üç yıllık süreler için mültezimlere devredilirdi.

Osmanlı'nın İlk Avrupa'ya Ayak Basışı

Osmanlı Devleti, 1354 yılında Avrupa kıtasına ayak basmış ve 300 yıldan fazla süre genişlemiştir.

Karen Barkey'in Gözlemi

17. yüzyıldaki Celali isyanları sırasında Osmanlı'nın esnek davranarak ve müzakere ederek isyancıları yanına çektiğini belirtir.

İspence Vergisi

Gayrimüslim reayanın ödediği, çift resmi ile aynı işleve sahip olan ancak ismi farklı olan bir vergidir.

Koyun Resmi (Ağnam)

Hayvanlar üzerinden alınan ve nakit olarak doğrudan devlete ödenen bir vergidir, daha sonra ağnam vergisi adını almıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Provizyonizm ile Merkantilizm arasındaki farkı iyi kavrayın; Osmanlı'nın iaşe odaklı, Avrupa'nın ise altın/gümüş odaklı olduğunu unutmayın.
  • Tımar ve İltizam arasındaki geçişin nedenini (nakit para ihtiyacı ve mali bunalım) mutlaka not edin.
  • Müsadere uygulamasının özel mülkiyetin gelişmesini nasıl engellediğini ve vakıfların bu süreçteki rolünü analiz edin.
  • Sipahilerin bir feodal bey değil, devlet görevlisi olduğunu, toprakta mülkiyet haklarının değil, vergi toplama haklarının olduğunu bilin.
  • Osmanlı'nın dış ticarette ithalatı kısıtlamadığını, aksine iaşe için teşvik ettiğini hatırlayın; bu, sınavda en çok karıştırılan konudur.