← Ünite 10

Ünite 10: Atatürk ve Döneminde Türkiye’de Demokrasi Arayışları — Önemli Kavramlar

Hâkimiyet-i Milliye
Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olması prensibidir. Atatürk tarafından demokrasinin temel dayanağı olarak kabul edilmiş, Osmanlı'daki hanedan hâkimiyetinden bu ilkeye geçiş hedeflenmiştir.
Serbest Cumhuriyet Fırkası
1930 yılında Atatürk'ün teşvikiyle Ali Fethi Okyar ve arkadaşları tarafından kurulan ikinci muhalefet partisidir. Ekonomik sıkıntıları çözmek ve mecliste denetim sağlamak amacıyla kurulmuş ancak 3 ay sonra feshedilmiştir.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
Cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partisidir. Kazım Karabekir ve arkadaşları tarafından kurulmuş, programındaki bazı maddeler ve Şeyh Said isyanı ile ilişkilendirilmesi nedeniyle kapatılmıştır.
Takrir-i Sükûn Kanunu
Şeyh Said isyanı sonrasında toplumsal huzuru ve rejimi korumak amacıyla çıkarılan yetki kanunudur. Bu kanun ve İstiklal Mahkemeleri dönemin muhalefet hareketlerinin baskılanmasında etkili olmuştur.
Milli Blok
Belediye seçimlerindeki tartışmalar ve yolsuzluklar üzerine Atatürk'ün önerdiği, her iki partinin adaylarını kendisinin belirleyeceği ve farklı fikirlerin mecliste tartışılmasını sağlayacak partiler üstü formüldür.
Gensoru
Meclisin hükümet veya bakanları denetleme yoludur. Serbest Fırka lideri Fethi Bey, seçimlerdeki yolsuzluklar nedeniyle İçişleri Bakanı Şükrü Kaya hakkında gensoru önergesi vermiştir.
Kuvvetler Birliği
Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin tek bir elde (Meclis'te) toplanmasıdır. Atatürk, milletin şartlarına ve olağanüstü dönemin gereklerine uygun olduğu için birinci TBMM'de bu ilkeyi savunmuştur.
SponsorluReklam Alanı · 300 × 250
1929 Dünya Ekonomik Buhranı
Tüm dünyayı sarsan ve Türkiye ekonomisini de olumsuz etkileyen büyük ekonomik krizdir. Tarım ürünleri fiyatlarının düşmesi ve dış ticaret açıkları halkı ekonomik darlığa sürüklemiştir.
Ali Fethi Okyar
Eski başbakanlardan olup Atatürk'ün yakın arkadaşlarındandır. Atatürk'ün isteğiyle Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı kurmuş ve partinin genel başkanlığını yürütmüştür.
Ağaoğlu Ahmet Bey
Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında yer alan, liberal düşünceye bağlı önemli bir fikir adamı ve siyasettir. Partinin İzmir gezisinde yaşananlara tanıklık etmiştir.
Kazım Dirik
Dönemin İzmir Valisidir. Serbest Fırka'nın İzmir ziyareti öncesinde can güvenliği gerekçesiyle Fethi Bey'in şehre gelmesini engellemeye çalışmıştır.
Şükrü Kaya
Dönemin İçişleri Bakanıdır. Serbest Fırka'nın faaliyetleri sırasında valiliklere genelgeler göndererek gerici propaganda ile mücadele edilmesini emretmiş, Fethi Bey tarafından gensoru ile suçlanmıştır.
İsmet İnönü
Dönemin başbakanı ve Cumhuriyet Halk Fırkası yöneticisidir. Serbest Fırka'nın kurulmasına ve faaliyetlerine mesafeli yaklaşmış, Sivas konuşmasıyla rahatsızlığını ilk kez açıkça dile getirmiştir.
Tek Dereceli Seçim
Seçmenlerin araya ikinci seçmen girmeden doğrudan kendi temsilcilerini seçtiği sistemdir. Serbest Fırka programında bu sistemin kabul edilmesi savunulmuştur.
SponsorluReklam Alanı · 300 × 250
Nuri Conker
Atatürk'ün çocukluk arkadaşı ve yakın silah arkadaşıdır. Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında yer almıştır.
Mehmet Emin Yurdakul
Millî şair olarak tanınan, Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kuruluşunda yer alan fikir ve edebiyat insanlarından biridir.
Kazım Özalp
Dönemin Meclis Başkanıdır. İzmir'deki olayları yerinde incelemek ve rapor vermek üzere Atatürk tarafından İzmir'e gönderilmiştir.
Asım Us
Dönemin önde gelen gazeteci ve yazarlarındandır. Hükümet çevrelerinin ve İsmet İnönü'nün çok partili hayata geçiş konusundaki görüşleri hakkında yazılar kaleme almıştır.