Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Planlama, geleceğe yönelik yapılacak işleri ve izlenecek yolları önceden tasarlama işlemidir. Proje yönetimi kapsamında planlama, akılcı bir girişim ve yönetim biçimi olarak karşımıza çıkar. Yapılan planlar doğrultusunda kararlar verilir ve stratejik seçimler yapılır. Bu noktada en kritik araçlardan biri olan proje ağ diyagramı; projeyi planlamak, zamanlamak ve tüm süreçleri anlık olarak izlemek amacıyla tasarlanan görsel bir modeldir.
Ağ diyagramı, İş Kırılım Yapısı (WBS) aracılığıyla toplanan detaylı bilgiler ışığında geliştirilir. Bu diyagram tamamlanması gereken faaliyetleri, bu faaliyetler arasındaki öncelik ilişkilerini ve teknik bağımlılıkları net bir şekilde ortaya koyar. Ayrıca faaliyetlerin en erken ve en geç başlama/bitiş sürelerini hesaplamaya imkan tanıyarak, projenin en uzun yolu olan 'kritik yol'un katılımcılar tarafından kolayca gözlenmesini sağlar.
Proje yöneticisi için ağ diyagramı, projeye başlamadan önce yapılması gereken ilk temel iştir. Bu sayede projenin toplam süresi ve maliyeti gerçekçi bir şekilde tahmin edilir. İyi tasarlanmış bir ağ diyagramı; işin ve donanımın programlanmasını sağlar, proje ekibi arasındaki iletişimi güçlendirir, bütçenin nakit akışını düzenler ve gecikme lüksü olmayan kritik faaliyetleri vurgulayarak projede oluşabilecek sürprizleri minimum düzeye indirir.
Ağ diyagramları, tamamlanması gereken tüm faaliyetlerin sıralarını ve öncelik ilişkilerini gösteren görsel akış şemalarıdır. Proje yönetiminde 'faaliyet', proje süresince zaman harcanması gereken eylemleri ifade eder. İş kırılım yapısında yer alan en alt düzeydeki iş paketleri, ağ diyagramında faaliyetleri tanımlamak için temel girdi olarak kullanılır. Ağ diyagramları genel olarak düğümlerden (nodes) ve oklardan (arrows) meydana gelir.
Diyagramların doğru kurulabilmesi için belirli bir terminolojinin bilinmesi şarttır. 'Bileşke Faaliyet (Merge Activity)', başlaması için birden fazla öncül faaliyetin tamamlanması gereken faaliyetleri ifade eder. 'Paralel Faaliyetler', aynı zaman dilimi içerisinde eş zamanlı olarak yürütülebilen işlerdir. 'Yol (Path)', ağ üzerinde birbirini takip eden ardışık faaliyetler serisidir. 'Kritik Yol (Critical Path)' ise ağ diyagramındaki en uzun yol olup, üzerindeki herhangi bir gecikmenin doğrudan proje bitiş tarihini ertelediği faaliyetler zinciridir.
Diğer önemli kavramlardan 'Olay (Event)', bir faaliyetin başladığı ya da bittiği anı temsil eder ve kendi başına bir zaman harcanmasını gerektirmez. 'Öncül Faaliyet (Burst Activity)' ise kendisinden sonra birden çok faaliyetin başlamasına zemin hazırlayan, yani dallanmaya neden olan kritik faaliyetleri tanımlar. Bu terminoloji, ağ diyagramlarının matematiksel ve mantıksal altyapısını oluşturur.
Proje ağ diyagramı çizilirken literatürde ve uygulamada iki temel yaklaşım mevcuttur: AON (Activity-on-Node / Düğüm Üzerinde Faaliyet) ve AOA (Activity-on-Arrow / Ok Üzerinde Faaliyet). Bu iki metot arasındaki temel fark, AON metodunda faaliyetlerin düğümler (günümüzde genellikle kare veya dikdörtgen kutular) içinde gösterilmesi, okların ise sadece bağımlılıkları temsil etmesidir. AOA metodunda ise faaliyetler okların üzerine yazılır ve düğümler olayları (başlangıç ve bitiş anlarını) temsil eder.
Her iki metot da 1950'li yılların sonlarında geliştirilmiş olmasına rağmen, günümüzde kişisel bilgisayarların yaygınlaşması ve proje yönetimi yazılımlarının (örneğin MS Project) grafiksel yeteneklerinin artmasıyla AON metodu çok daha baskın bir kullanım alanı bulmuştur. AON'un en büyük avantajlarından biri, AOA'da zorunlu olan ve süresi sıfır olan 'kukla (dummy)' faaliyetlere ihtiyaç duymamasıdır.
Ağ diyagramı çizilirken uyulması zorunlu olan kesin kurallar vardır: Diyagram her zaman soldan sağa doğru ilerler. Bir faaliyet, kendisinden önceki tüm öncül faaliyetler tamamlanmadan kesinlikle başlayamaz. Faaliyetler arasında çizilen oklar görsel olarak birbirini çaprazlayabilir. Her bir faaliyet benzersiz bir şekilde numaralandırılmalıdır. Diyagramda döngülere (geri dönüşlere) ve koşul durumlarına (örneğin 'A başarılı olursa B'ye geç' gibi olasılıklı senaryolara) kesinlikle izin verilmez. Son olarak, ağın net bir başlangıç ve bitiş noktası olmalıdır.
Ağ diyagramı çizildikten sonra, projenin toplam süresini ve faaliyetlerin zaman sınırlarını belirlemek için matematiksel hesaplama sürecine geçilir. Bu süreç iki aşamadan oluşur: İleri Doğru Hesaplama ve Geriye Doğru Hesaplama. İleri doğru hesaplama, projenin başlangıcından sonuna doğru ilerleyerek her faaliyetin en erken başlama (ES - Early Start) ve en erken bitiş (EF - Early Finish) zamanlarını bulmayı amaçlar. Formülü 'ES + Süre = EF' şeklindedir. Birden fazla faaliyetin birleştiği bileşke faaliyetlerde, öncüllerin en büyük EF değeri yeni faaliyetin ES değeri olarak seçilir.
Geriye doğru hesaplama ise projenin hedeflenen bitiş zamanından geriye doğru gelinerek her faaliyetin en geç başlama (LS - Late Start) ve en geç bitiş (LF - Late Finish) zamanlarını hesaplar. Formülü 'LF - Süre = LS' şeklindedir. Birden fazla faaliyete dallanan öncül faaliyetlerde, ardılların en küçük LS değeri öncülün LF değeri olarak kabul edilir. Bu hesaplamalar sonucunda her faaliyet için 'Bolluk (Slack/Float)' süresi hesaplanır. Bolluk, 'LS - ES' veya 'LF - EF' formülüyle bulunur.
Bolluk süresi sıfır olan faaliyetler, projenin 'Kritik Faaliyetleri'dir. Bu faaliyetlerin oluşturduğu kesintisiz hat ise 'Kritik Yol'u oluşturur. Kritik yol üzerindeki herhangi bir gecikme projenin tamamlanma süresini doğrudan uzatır. Kritik yol dışındaki faaliyetlerin ise belirli bir miktar gecikme toleransı (bolluğu) vardır ve bu durum kaynak planlamasında proje yöneticisine esneklik sağlar.
Klasik ağ diyagramlarında faaliyetler arasında sadece 'Bitişten Başlangıca (Finish-to-Start)' ilişkisi olduğu varsayılır; yani bir iş bitmeden diğeri başlayamaz. Ancak gerçek hayatta projeler bu kadar doğrusal değildir. Süreçleri hızlandırmak veya teknik zorunlulukları yansıtmak amacıyla faaliyetler arasında gecikmeler (lag) ve farklı ilişki türleri tanımlanır. Gecikme, bir faaliyetin başlaması veya bitmesi için gereken minimum bekleme süresidir.
Bu doğrultuda dört farklı ilişki türü ortaya çıkar: 'Start-to-Start (SS)' ilişkisinde, bir faaliyetin başlaması diğerinin başlamasına bağlıdır (örneğin, bir faaliyet başladıktan x gün sonra diğeri başlayabilir). 'Finish-to-Finish (FF)' ilişkisinde, iki faaliyetin bitiş zamanları birbirine bağlanır; bir iş bittikten ancak belirli bir süre sonra diğeri tamamlanabilir. 'Start-to-Finish (SF)' ilişkisinde ise bir faaliyetin bitişi, diğerinin başlangıcına bağımlıdır.
Gerçek hayat senaryolarında bu ilişkilerin bir arada kullanıldığı 'Karma Durumlar' da sıklıkla görülür. Örneğin, kodlama faaliyeti başladıktan 2 gün sonra hata ayıklama (debug) faaliyeti başlamalı (SS+2) ve kodlama bittikten 4 gün sonra hata ayıklama da bitmelidir (FF+4). Bu esnek yapılar, projelerin gerçek dünyadaki teknik ve idari kısıtlara tam uyumlu olarak modellenmesini sağlar.