Özet
← Ünite 9

Ünite 9: Kurumsal Stratejiler: Büyüme — Konu Anlatımı

Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium

1Kurumsal Stratejiler ve Büyüme Kavramı

Kurumsal stratejiler, bir işletmenin veya işletmeye ait iş birimlerinin gelecekte hangi iş alanlarında faaliyet göstereceğine, mevcut işleri sürdürüp sürdürmeyeceğine, büyütüp küçülteceğine ya da tamamen yeni iş alanlarına girip girmeyeceğine karar veren üst düzey stratejilerdir. Temel olarak 'İşletme, gelecekte hangi iş alanlarında, hangi işleri yapmalıdır?' sorusuna yanıt ararlar. Bu stratejiler, işletmenin misyon tanımına yeni işler eklemesini ve kaynaklarını bu doğrultuda yönlendirmesini kapsar.

Bir kurumsal stratejinin en önemli varlık gerekçesi değer yaratmasıdır. Kurumsal strateji sonucunda kurumun toplam piyasa değeri veya 'pahası' yükselmelidir. Kurumu oluşturan farklı iş birimlerinin bir araya gelerek oluşturduğu toplam değer, bu iş birimlerinin bağımsız birer işletme olarak sahip olacakları değerlerin toplamından her zaman daha yüksek olmak zorundadır. Eğer bu sağlanamıyorsa, yapılan stratejik hamle başarısız kabul edilir.

Öz-sermaye sahiplerinin sermaye piyasalarında o kuruma ait iş birimlerinden kendilerinin oluşturacağı bağımsız bir portföy ile elde edemeyeceği bir katma değerin, kurumsal yönetim eliyle sunulması gerekir. Bu durum, kurumsal stratejinin özünde 'sinerji' yaratma zorunluluğunu ortaya koyar. Sinerji, farklı birimlerin ortak çalışmasıyla ortaya çıkan toplam etkinin, birimlerin tekil etkilerinin toplamından büyük olması durumudur.

Büyüme odaklı kurumsal stratejiler genel olarak beş ana başlık altında toplanabilir. Bunlar; değer zinciri üzerinde ileriye veya geriye doğru büyümeyi ifade eden dikey entegrasyon, ilişkili veya ilişkisiz farklı iş kollarına yayılmayı tanımlayan çeşitlendirme, kontrata dayalı iş birliklerini içeren stratejik ortaklıklar, tüzel kişilikleri birleştiren işletme birleşmeleri ve başka bir işletmenin kontrolünü ele geçirmeyi sağlayan işletme satın almalarıdır.

2Dikey Entegrasyon Stratejisi

Dikey entegrasyon, odak bir işletmenin, ürettiği ürün veya hizmetin değer zinciri üzerinde yer alan kendinden bir önceki süreci (tedarikçisini) veya kendinden bir sonraki süreci (müşterisini/dağıtıcısını) kendi bünyesine katmasıdır. Bu bütünleşme doğrudan yatırım, satın alma, ortak girişim veya birleşme yollarıyla gerçekleştirilebilir. Dikey entegrasyonun temel amacı, değer zincirindeki adımları kontrol altına alarak sinerji yaratmak, maliyet avantajı sağlamak ve gelirleri artırmaktır.

Entegrasyonun yönü değer zincirinin akışına göre belirlenir. Eğer işletme hammaddeye veya tedarik aşamasına doğru bir bütünleşme gerçekleştiriyorsa buna 'geriye doğru dikey entegrasyon' adı verilir. Örneğin, bir peynir üreticisinin mandıra kurarak süt üretimine başlaması geriye doğru entegrasyondur. Eğer bütünleşme nihai tüketiciye, satışa veya dağıtım aşamasına doğru oluyorsa buna 'ileriye doğru dikey entegrasyon' denir. Örneğin, bir kumaş üreticisinin konfeksiyon atölyesi kurması veya mağazalar açması ileriye doğru entegrasyondur.

Dikey entegrasyon, dış kaynaklardan yararlanma (outsourcing) stratejisinin tam tersi bir mantığa dayanır. Dış kaynak kullanımı işletmenin sadece en iyi yaptığı işe (temel yeteneğine) odaklanmasını savunurken, dikey entegrasyon değer yaratan kritik işlerin işletme bünyesinde toplanmasını önerir. Burada dikkat edilmesi gereken husus, temizlik veya güvenlik gibi temel iş ile alakasız destek faaliyetlerin değil, değer zincirinde doğrudan katma değer üreten süreçlerin bünyeye katılmasıdır.

İşletmeler genellikle belirli bir büyüklüğe ve üretim hacmine ulaştıklarında dikey entegrasyonu tercih ederler. Çünkü bu stratejide kapasite kullanımı hayati bir öneme sahiptir. Entegre olunan yeni sürecin kapasitesi etkin kullanılamazsa, yüksek sabit maliyetler nedeniyle maliyet avantajı kaybedilir ve bu durum bir dezavantaja dönüşür. Uygun kapasite kullanımı sağlandığında ise kontrat, yasal prosedür, zaman ve alım-satım masrafları gibi 'işlem maliyetleri' tamamen ortadan kalkar.

3Dikey Entegrasyonun Riskleri ve Değer Yaratma Analizi

Dikey entegrasyon stratejisi uygulamada üç büyük risk barındırır. Birincisi, entegre olunan yeni süreç ile mevcut süreçler arasındaki kapasite dengeleme sorunudur. Eğer alt süreçler bir sonraki adımı yeterince besleyemiyorsa veya yeni sürecin kapasitesi atıl kalıyorsa ciddi maliyet dezavantajları oluşur. İkinci risk, esnekliğin azalmasıdır. Entegrasyon için yapılan büyük ölçekli ve spesifik yatırımlar nedeniyle işletmelerin pazardaki hareket özgürlüğü, faaliyet değiştirme veya yeni yatırımlara yönelme esnekliği kısıtlanır.

Üçüncü risk ise rekabet karşıtı (anti-tröst) yasal yaptırımlarla karşılaşma ihtimalidir. Bir işletmenin dikey entegrasyon yoluyla tedarik veya dağıtım kanallarının tamamını kontrol etmesi, rakiplerin hareket alanını daraltarak serbest piyasa kurallarına aykırı bir tekel oluşturabilir. Bu durum yasal otoritelerin müdahalesine ve yüksek cezai yaptırımlara yol açabilir. Geçmişte Microsoft ve AT&T gibi devlerin karşılaştığı davalar bu duruma en somut örneklerdir.

Dikey entegrasyonun sürdürülebilir rekabet avantajı yaratabilmesi için Değer, Nadirlik, Taklit Edilemezlik ve Organize Edilme (DNTO) analizine uygun olması gerekir. İşletmenin mevcut yetenekleri yeni süreci yönetmekte yetersiz kalıyorsa entegrasyon değer yaratmaz. Ayrıca, pazarda bu işi dışarıdan daha ucuza ve kaliteli yaptırma fırsatı varsa entegrasyondan kaçınılmalıdır. Sektördeki genel belirsizlik düzeyleri yüksekse, esneklik kaybını önlemek adına entegrasyona gidilmemesi daha rasyonel bir yaklaşımdır.

Entegrasyonun taklit edilebilirliği, gerekli olan sermaye miktarı ve sistemlerin karmaşıklığı ile doğrudan ilişkilidir. Büyük yatırımlar ve yüksek teknolojik uzmanlık gerektiren entegrasyonların taklit edilmesi oldukça zordur. Kurumsal stratejilerin değere dönüşmesindeki en kritik aşama ise organizasyonel uyumdur. CEO ve üst yönetim, yeni entegre edilen iş birimi ile mevcut birimler arasındaki koordinasyonu sağlamalı, departmanlar arası olası çatışmaları yöneterek sinerji ortaya çıkarmalıdır.

4Çeşitlendirme Stratejisi ve Sınıflandırılması

Çeşitlendirme stratejisi, işletmelerin yeni iş alanlarına girerek oradaki büyüme ve kârlılık fırsatlarından yararlanmayı ve ortalamanın üzerinde getiri elde etmeyi hedefledikleri bir kurumsal stratejidir. İşletmenin riskini dağıtması, atıl kaynaklarını değerlendirmesi ve yeni pazarlarda büyümesi için sıklıkla tercih edilir. Çeşitlendirme stratejisi doğrudan yatırımlarla sıfırdan kurulabileceği gibi, satın alma, birleşme veya stratejik ortaklıklar yoluyla da hayata geçirilebilir.

Çeşitlendirme stratejileri genel olarak üç ana grupta sınıflandırılır. Birincisi, birçok farklı sektörde faaliyet göstermeyi ifade eden 'ürün yolu ile pazar çeşitlendirmesi'dir. İkincisi, aynı işi birçok farklı coğrafi bölgede yürütmeyi kapsayan 'coğrafi olarak pazar çeşitlendirmesi'dir. Üçüncüsü ise hem farklı sektörlerde hem de farklı coğrafi bölgelerde aynı anda yayılmayı ifade eden 'ürün-coğrafi karma pazar çeşitlendirmesi'dir.

Çeşitlendirmenin düzeyi, yeni girilen iş kolları ile mevcut işlerin ne kadar ilişkili olduğuyla belirlenir. Bu doğrultuda daha spesifik bir sınıflandırma ile çeşitlendirme; kısıtlı çeşitlendirme, ilişkili çeşitlendirme ve ilişkisiz çeşitlendirme olarak üç alt başlığa ayrılır. Kısıtlı çeşitlendirmede işletme tek bir esas işe odaklanmıştır veya gelirlerinin %70-95 gibi çok büyük bir kısmını tek bir esas işten elde etmektedir.

İlişkili çeşitlendirmede işletme, mevcut iş alanlarına benzer, teknolojik veya pazarlama yönünden ortak yönleri olan yeni işlere yönelir. İlişkisiz çeşitlendirmede ise mevcut işlerle hiçbir teknolojik, operasyonel veya pazarlama bağı bulunmayan, tamamen farklı sektörlerdeki iş alanlarına giriş yapılır. İlişkisiz çeşitlendirme genellikle holding yapılarında görülür ve stratejik uyumdan ziyade finansal sinerji ve risk dağıtımı hedeflenir.

5İlişkili Çeşitlendirme ve Stratejik Uyum

İlişkili çeşitlendirme stratejisi, işletmenin mevcut ürün bilgisini, üretim yeteneklerini, marka gücünü ve pazarlama becerilerini yeni girilen benzer pazarlarda kullanmasını hedefler. Bu stratejinin başarıya ulaşması, iş birimleri arasında 'Stratejik Uyum' (Strategic Fit) kurulabilmesine bağlıdır. Stratejik uyum, değer zincirindeki faaliyetlerin birbiriyle benzeşmesi ve ortak sinerji yaratacak şekilde koordine edilmesi durumudur.

Stratejik uyumun kurulabilmesi için belirli koşulların varlığı gerekir. İş birimleri arasında teknolojik bilgi ve uzmanlık aktarılabilmeli, değer zinciri aktiviteleri birleştirilerek düşük maliyet avantajı sağlanmalı, mevcut marka bilinirliği yeni birimler için kaldıraç olarak kullanılmalı ve esas işin kaynakları yeni iş biriminde rekabet avantajı yaratacak şekilde düzenlenmelidir. Bu koşullar sağlandığında ilişkili çeşitlendirme yüksek katma değer üretir.

Stratejik uyum farklı faaliyet alanlarında kendini gösterebilir. Örneğin, 'Ar-Ge ve teknolojik faaliyetlerin uyumu' ortak teknolojilerin kullanımı ve bilgi transferi ile geliştirme maliyetlerini düşürür. 'Tedarik zinciri faaliyetlerinin uyumu' ortak tedarikçiler üzerinde yüksek pazarlık gücü sağlar. 'Üretim faaliyetlerinin uyumu' ise ortak üretim tesislerinin kullanımı ve kalite sistemlerinin paylaşımı yoluyla sabit maliyetleri azaltarak konsolide üretim avantajı sunar.

Benzer şekilde, 'dağıtım kanallarının', 'satış ve pazarlama faaliyetlerinin' ve 'yönetsel uygulamaların' uyumu da işletmeye ciddi maliyet tasarrufları ve pazar nüfuz gücü kazandırır. Mevcut dağıtım ağının yeni ürünler için de kullanılması, ortak reklam kampanyaları düzenlenmesi ve insan kaynakları, muhasebe gibi yönetsel altyapıların birleştirilmesi, ilişkili çeşitlendirmenin sinerji yaratmasını sağlayan temel mekanizmalardır.

6İlişkisiz Çeşitlendirme ve Çeşitlendirmenin Yarattığı Değer

İlişkisiz çeşitlendirme, işletmelerin mevcut faaliyet alanlarından tamamen farklı, hiçbir ortak yönü bulunmayan yeni sektörlere girmesidir. Bu stratejide iş birimleri arasında stratejik uyum aranmaz. Temel amaç, eldeki nakit ve mevduat kaynaklarını yüksek kârlılık vadeden yeni alanlara yatırmak, riski farklı sektörlere dağıtmak ve holding düzeyinde finansal kontrol sağlamaktır. Bu stratejide kurumsal itibar ve finansal güç en önemli kaldıraçlardır.

İlişkisiz çeşitlendirmenin en zor ve maliyetli tarafı yönetsel zorluklarıdır. Her yeni iş birimi tamamen farklı bir uzmanlık, pazar bilgisi ve operasyonel yöntem gerektirdiğinden, yöneticilerin her işi sıfırdan öğrenmesi ve değerlendirmesi gerekir. Bu durum yüksek bürokratik maliyetlere yol açar. Yapılan araştırmalar, ilişkisiz çeşitlendirme stratejilerinin sadece %10'unun uzun vadede başarıya ulaştığını göstermektedir.

İlişkili çeşitlendirmede temel amaç kapsam ekonomisinden (economies of scope) yararlanmaktır. Kapsam ekonomisi, iki veya daha fazla işin ortak kaynak kullanımı sayesinde, tek başlarına üretecekleri değerden daha fazlasını (1+1>2) üretmesidir. Bu sayede maliyet tasarrufu, vergi avantajları, riskin azaltılması ve marka gücünün yayılması sağlanır. İlişkisiz çeşitlendirmede ise amaç finansal sinerji ve portföy yönetimidir.

Çeşitlendirme stratejisinin DNTO çerçevesinde başarılı olabilmesi, yaratılan kapsam ekonomisinin etkinliğine ve organizasyonel yapıya bağlıdır. Çeşitlendirme hamlesinin kendisi nadir bir strateji olmasa da, iş birimleri arasında kurulan benzersiz koordinasyon ve yönetim becerisi taklit edilemez bir avantaj sağlayabilir. Bürokratik maliyetlerin, çeşitlendirmenin getirdiği sinerji faydalarını aşmaması için üst yönetimin organizasyonel tasarımı çok iyi kurgulaması gerekir.